Βοηθητικό Υλικό Άλγεβρα Β' Λυκείου - Θεωρία και Τύποι

Συστήματα

Φανταστείτε ότι κάθε γραμμική εξίσωση της μορφής αx + βy = γ είναι μια ευθεία που ζωγραφίζετε στο επίπεδο. Όταν έχετε δύο τέτοιες εξισώσεις μαζί, δημιουργείτε ένα γραμμικό σύστημα που γεωμετρικά σημαίνει δύο ευθείες.

Πριν λύσετε οποιοδήποτε σύστημα, φέρτε το σε κανονική μορφή. Αυτό σημαίνει: απαλοιφή παρονομαστών και παρενθέσεων, χωρισμός γνωστών από αγνώστους, και αναγωγή ομοίων όρων.

Για την επίλυση έχετε δύο κύριες μεθόδους. Η μέθοδος αντικατάστασης λύνει μία εξίσωση ως προς έναν άγνωστο και τον αντικαθιστά στην άλλη. Η μέθοδος αντίθετων συντελεστών πολλαπλασιάζει τις εξισώσεις ώστε να δημιουργηθούν αντίθετοι συντελεστές και μετά τις προσθέτει.

Σημαντικό: Η γεωμετρική ερμηνεία δείχνει ότι τεμνόμενες ευθείες δίνουν μοναδική λύση, παράλληλες δίνουν αδύνατο σύστημα, και ταυτιζόμενες δίνουν αόριστο σύστημα.

Ιδιότητες Συναρτήσεων

Οι συναρτήσεις έχουν χαρακτηριστικά που μας λένε πολλά για τη συμπεριφορά τους. Η μονοτονία δείχνει αν η συνάρτηση ανεβαίνει ή κατεβαίνει - μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα όταν μεγαλύτερο x δίνει μεγαλύτερο f$x$, και γνησίως φθίνουσα όταν συμβαίνει το αντίθετο.

Τα ακρότατα είναι τα υψηλότερα και χαμηλότερα σημεία. Το μέγιστο είναι όταν f$x$ ≤ f(x₀) για όλα τα x, ενώ το ελάχιστο είναι όταν f$x$ ≥ f(x₀).

Για τη συμμετρία: μια άρτια συνάρτηση ικανοποιεί f$-x$ = f$x$ και είναι συμμετρική ως προς τον άξονα y. Μια περιττή συνάρτηση ικανοποιεί f$-x$ = -f$x$ και είναι συμμετρική ως προς την αρχή των αξόνων.

Χρήσιμο: Οι μετατοπίσεις γίνονται εύκολα - το f$x$ + c μετακινεί κατακόρυφα κατά c μονάδες, ενώ το f$x + c$ μετακινεί οριζόντια κατά c μονάδες (προσοχή στο πρόσημο!).

Τριγωνομετρικός Κύκλος

Ο τριγωνομετρικός κύκλος είναι ένας κύκλος με κέντρο στην αρχή και ακτίνα 1 που μας βοηθάει να κατανοήσουμε τα τριγωνομετρικά. Όταν η τελική πλευρά μιας γωνίας ω τέμνει τον κύκλο στο σημείο M(x, y), τότε συνω = x και ημω = y.

Επειδή η ακτίνα είναι 1, οι τιμές των ημίτονων και συνημίτονων δεν μπορούν να υπερβούν το 1 κατ' απόλυτη τιμή: -1 ≤ ημω ≤ 1 και -1 ≤ συνω ≤ 1.

Τα πρόσημα των τριγωνομετρικών αριθμών εξαρτώνται από το τεταρτημόριο όπου βρίσκεται η γωνία. Θυμηθείτε τον μνημονικό κανόνα ΟΗΕΣ: 1ο τεταρτημόριο όλοι θετικοί, 2ο μόνο ημίτονο θετικό, 3ο μόνο εφαπτομένη θετική, 4ο μόνο συνημίτονο θετικό.

Προσοχή: Ο άξονας x λέγεται άξονας συνημίτονων και ο άξονας y άξονας ημίτονων - αυτό βοηθάει στην απομνημόνευση!

Ακτίνια και Βασικές Ταυτότητες

Το ακτίνιο (rad) είναι μια γωνία που βαίνει σε τόξο ίσο με την ακτίνα του κύκλου. Για να μετατρέπετε από μοίρες σε ακτίνια χρησιμοποιείτε τον τύπο α/μ = π/180.

Οι βασικοί τριγωνομετρικοί αριθμοί για τις γωνίες 0°, 30°, 45°, 60°, 90° πρέπει να τους ξέρετε απέξω. Για παράδειγμα, ημ30° = 1/2, συν45° = √2/2, εφ60° = √3.

Οι βασικές ταυτότητες είναι το θεμέλιο όλων των υπολογισμών:

• ημ²x + συν²x = 1 (η πιο σημαντική!)
• εφx = ημx/συνx (όταν συνx ≠ 0)
• σφx = συνx/ημx (όταν ημx ≠ 0)
• εφx · σφx = 1

Κλειδί επιτυχίας: Μάθετε τις βασικές ταυτότητες απέξω - θα τις χρησιμοποιείτε συνεχώς για να απλοποιείτε εκφράσεις και να λύνετε εξισώσεις.

Αναγωγή και Τριγωνομετρικές Συναρτήσεις

Η αναγωγή στο 1ο τεταρτημόριο σας επιτρέπει να υπολογίζετε οποιαδήποτε τριγωνομετρική τιμή χρησιμοποιώντας τις βασικές. Για αντίθετες γωνίες: ημ$-x$ = -ημx, συν$-x$ = συνx. Για παραπληρωματικές: ημ$π-x$ = ημx, συν$π-x$ = -συνx.

Οι τριγωνομετρικές συναρτήσεις είναι περιοδικές με περίοδο 2π. Η συνάρτηση f$x$ = ημx έχει πεδίο ορισμού τους πραγματικούς αριθμούς και σύνολο τιμών $-1,1$. Είναι περιττή συνάρτηση και γνησίως αύξουσα στο διάστημα $0, π/2$.

Για τη γενικευμένη μορφή f$x$ = ρ·ημ(ωx), το πλάτος είναι ρ και η περίοδος είναι T = 2π/ω. Αυτό σημαίνει ότι η γραφική παράσταση "τεντώνεται" ή "συμπιέζεται" ανάλογα με τις τιμές των παραμέτρων.

Πρακτική συμβουλή: Όταν λύνετε τριγωνομετρικές εξισώσεις, θυμηθείτε ότι ημx = ημθ δίνει x = 2κπ + θ ή x = 2κπ + π - θ, ενώ συνx = συνθ δίνει x = 2κπ ± θ.

Συνημίτονο και Τριγωνομετρικές Εξισώσεις

Η συνάρτηση f$x$ = συνx είναι άρτια, που σημαίνει ότι η γραφική της παράσταση είναι συμμετρική ως προς τον άξονα y. Έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με το ημίτονο (πεδίο ορισμού R, σύνολο τιμών $-1,1$, περίοδος 2π) αλλά είναι γνησίως φθίνουσα στο [0,π] και γνησίως αύξουσα στο [π,2π].

Για τις τριγωνομετρικές εξισώσεις, κάθε τύπος έχει τη δική του λύση:

• ημx = ημθ ⇔ x = 2κπ + θ ή x = 2κπ + π - θ
• συνx = συνθ ⇔ x = 2κπ + θ ή x = 2κπ - θ
• εφx = εφθ ⇔ x = κπ + θ (με κ∈Z)

Όταν έχετε αρνητικό πρόσημο μπροστά από τριγωνομετρικό αριθμό, χρησιμοποιήστε τις ιδιότητες: -ημx = ημ$-x$, -συνx = συν$π-x$, -εφx = εφ$-x$.

Σημείωση: Οι εξισώσεις με εφαπτομένη και συνεφαπτομένη έχουν περίοδο π αντί για 2π, γι' αυτό και η λύση είναι x = κπ + θ.

Πολυώνυμα

Τα πολυώνυμα είναι παραστάσεις της μορφής aₙxⁿ + aₙ₋₁xⁿ⁻¹ + ... + a₁x + a₀ και αποτελούν τη βάση για πολλές προηγμένες έννοιες. Ο βαθμός ενός πολυωνύμου είναι η μεγαλύτερη δύναμη του x, ενώ ρίζα είναι κάθε αριθμός ρ για τον οποίο P(ρ) = 0.

Η διαίρεση πολυωνύμων ακολουθεί την ταυτότητα Δ$x$ = δ$x$·π$x$ + υ$x$, όπου υ$x$ είναι το υπόλοιπο με βαθμό μικρότερο από τον διαιρέτη. Ένα κλειδί είναι ότι το υπόλοιπο της διαίρεσης P$x$ με $x-ρ$ ισούται με P(ρ).

Δύο πολυώνυμα είναι ίσα αν έχουν τον ίδιο βαθμό και ίσους αντίστοιχους συντελεστές. Επίσης, το πολυώνυμο P$x$ έχει παράγοντα το $x-ρ$ αν και μόνο αν το ρ είναι ρίζα του P$x$.

Πρακτική εφαρμογή: Για να βρείτε ρίζες ενός πολυωνύμου, ψάξτε πρώτα στους διαιρέτες του σταθερού όρου - εκεί κρύβονται συχνά οι ρίζες!

Επίλυση Πολυωνυμικών Εξισώσεων

Το σχήμα Horner είναι η πιο αποδοτική μέθοδος για πολυωνυμικές εξισώσεις. Ξεκινάτε ψάχνοντας τους διαιρέτες του σταθερού όρου, μετά εφαρμόζετε το σχήμα Horner σε καθένα μέχρι να βρείτε μια ρίζα.

Μόλις βρείτε μια ρίζα ρ, το πολυώνυμό σας παραγοντοποιείται ως P$x$ = $x-ρ$π$x$. Συνεχίζετε τη διαδικασία στο πηλίκο π$x$ μέχρι να καταλήξετε σε παράγοντες 1ου ή 2ου βαθμού.

Για πολυωνυμικές ανισώσεις, το κλειδί είναι ο πίνακας προσήμων. Βρίσκετε τις ρίζες όλων των παραγόντων, τις τοποθετείτε σε έναν άξονα, και μελετάτε το πρόσημο της παράστασης σε κάθε διάστημα.

Στρατηγική: Μην αγχώνεστε αν δεν βρίσκετε αμέσως ρίζα - δοκιμάστε συστηματικά όλους τους διαιρέτες του σταθερού όρου, συμπεριλαμβανομένων των αρνητικών!

Εκθετικές Συναρτήσεις - Βασικές Έννοιες

Οι δυνάμεις με ρητό εκθέτη γενικεύουν την έννοια της δύναμης. Για a > 0 ορίζουμε a^$μ/ν$ = ⁿ√(aμ). Αυτό μας επιτρέπει να υπολογίζουμε δυνάμεις όπως 8^$2/3$ = ³√(8²) = ³√64 = 4.

Οι ιδιότητες δυνάμεων παραμένουν ίδιες: aˣ·aʸ = aˣ⁺ʸ, aˣ:aʸ = aˣ⁻ʸ, (aˣ)ʸ = aˣʸ, (a·β)ˣ = aˣ·βˣ. Αυτές οι ιδιότητες είναι απαραίτητες για την επίλυση εκθετικών εξισώσεων.

Η εκθετική συνάρτηση f$x$ = aˣ με a > 0, a ≠ 1 είναι μια από τις πιο σημαντικές συναρτήσεις στα μαθηματικά. Εμφανίζεται σε φαινόμενα ανάπτυξης, αποσύνθεσης, και πολλά άλλα φυσικά φαινόμενα.

Κατανόηση: Η εκθετική συνάρτηση "εκρήγνυται" - αυξάνεται (ή μειώνεται) πολύ γρήγορα, γι' αυτό και χρησιμοποιείται για μοντελοποίηση ραγδαίων αλλαγών.

Ιδιότητες Εκθετικών Συναρτήσεων

Όταν η βάση α > 1, η εκθετική συνάρτηση f$x$ = aˣ είναι γνησίως αύξουσα. Αυτό σημαίνει ότι αν x₁ < x₂, τότε aˣ¹ < aˣ². Η γραφική της παράσταση τέμνει τον άξονα y στο σημείο (0,1) και έχει ως ασύμπτωτο τον αρνητικό ημιάξονα των x.

Όταν η βάση 0 < α < 1, η συνάρτηση γίνεται γνησίως φθίνουσα. Εδώ αν x₁ < x₂, τότε aˣ¹ > aˣ². Η γραφική παράσταση πάλι τέμνει στο (0,1) αλλά τώρα έχει ως ασύμπτωτο τον θετικό ημιάξονα των x.

Και στις δύο περιπτώσεις, το πεδίο ορισμού είναι όλοι οι πραγματικοί αριθμοί, ενώ το σύνολο τιμών είναι το διάστημα $0, +∞$ - δηλαδή η εκθετική συνάρτηση είναι πάντα θετική.

Μνημονικό: Όλες οι εκθετικές συναρτήσεις περνάνε από το σημείο (0,1) γιατί a⁰ = 1 για κάθε a ≠ 0. Αυτό είναι ένα σταθερό σημείο αναφοράς για τη γραφική παράσταση.