Η εκμετάλλευση των ορυχείων

Η Ελλάδα του 19ου αιώνα δεν είχε βαριά βιομηχανία, οπότε η εκμετάλλευση του υπεδάφους στράφηκε προς δύο κατευθύνσεις: τις εξαγωγές και την κάλυψη τοπικών αναγκών.

Για τις τοπικές ανάγκες λειτουργούσαν λατομεία και μονάδες παραγωγής οικοδομικών υλικών. Για τις εξαγωγές, η χώρα εστίασε σε μεταλλευτικά προϊόντα που χρειάζονταν τα βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης ως πρώτες ύλες.

Σημαντικό: Τα προϊόντα εξάγονταν ακατέργαστα, χωρίς επεξεργασία!

Τη δεκαετία του 1860, η νομοθεσία για τα μεταλλευτικά δικαιώματα με ευνοϊκούς όρους άλλαξε τα δεδομένα. Ταυτόχρονα, έργα όπως η διώρυγα του Σουέζ αύξησαν τη ζήτηση για οικοδομικά υλικά.

Σημαντικά ορυχεία και εκμεταλλεύσεις

Το Λαύριο ήταν η πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας. Το 1866 μια γαλλο-ιταλική εταιρεία άρχισε να εκμεταλλεύεται όχι μόνο τα υπόγεια κοιτάσματα αλλά και τις «σκωρίες» - τα υλικά που είχαν συσσωρευθεί από την αρχαιότητα.

Θυμήσου: Οι «σκωρίες» ήταν κατάλοιπα από την αρχαία εκμετάλλευση των ορυχείων του Λαυρίου!

Η σύγχρονη τεχνολογία επέτρεψε την εξαγωγή αργύρου και μολύβδου από αυτά τα υλικά. Άλλες σημαντικές εκμεταλλεύσεις ήταν της Μήλου (θειάφι), της Νάξου (σμύριδα) και της Θήρας (θηραϊκή γη).

Μετά το 1870, με την οικονομική ανάπτυξη της χώρας, εμφανίστηκε στο προσκήνιο το μάρμαρο. Στην ίδια κατηγορία μπορούμε να εντάξουμε και τις αλυκές, που αποτέλεσαν σημαντική πηγή δημοσίων εσόδων.

Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

Το νέο ελληνικό κράτος χρειαζόταν επειγόντως τραπεζικό σύστημα για να εξυπηρετήσει τις κυβερνητικές ανάγκες, να διαχειριστεί τον κρατικό δανεισμό και να εκδώσει χαρτονομίσματα. Το σημαντικότερο όμως ήταν να λύσει το χρόνιο πρόβλημα των πιστωτικών αναγκών της οικονομίας.

Τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας, το πιστωτικό σύστημα ήταν πρωτόγονο. Συνδεόταν κυρίως με το εμπόριο αγροτικών προϊόντων, ιδιαίτερα με τις εξαγωγές σταφίδας.

Πρόβλημα: Οι έμποροι λειτουργούσαν ως τοκογλύφοι, εκμεταλλευόμενοι τους παραγωγούς!

Οι έμποροι δάνειζαν με δυσμενείς όρους, ουσιαστικά προαγοράζοντας την επικείμενη παραγωγή. Αυτό περιόριζε τις επιχειρηματικές πρωτοβουλίες και αποθάρρυνε τα ελληνικά κεφάλαια του εξωτερικού.

Η ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας

Το 1841 έγινε το μεγάλο βήμα με την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας. Τα κεφάλαια προήλθαν κυρίως από το εξωτερικό, ενώ το ελληνικό κράτος συμμετείχε με 20% του αρχικού κεφαλαίου.

Κύριοι μέτοχοι ήταν ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος, Έλληνες επιχειρηματίες, επιχειρηματίες της διασποράς και ξένες προσωπικότητες. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής ήταν ο Γεώργιος Σταύρου.

Κλειδί επιτυχίας: Το εκδοτικό δικαίωμα - η δυνατότητα να εκδίδει χαρτονομίσματα για λογαριασμό του κράτους!

Προοδευτικά η Τράπεζα επεκτάθηκε στις κύριες επαρχιακές πόλεις (Ερμούπολη 1845, Πάτρα 1846). Αυτό βοήθησε στην αντιμετώπιση των τοκογλυφικών πρακτικών και η Τράπεζα κέρδισε την εμπιστοσύνη της κοινωνίας.

Επέκταση του τραπεζικού συστήματος

Παρά την εμφάνιση νέων τραπεζικών ιδρυμάτων, η Εθνική Τράπεζα παρέμεινε το κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα του ελληνικού χώρου για πολλές δεκαετίες.

Από τη δεκαετία του 1860 άρχισαν να πολλαπλασιάζονται τα τραπεζικά και ασφαλιστικά ιδρύματα:

Νέες τράπεζες: Ιονική (1839), Γενική Πιστωτική (1873), Βιομηχανικής Πίστεως (1873), Ηπειροθεσσαλίας (1882)

Η Ιονική Τράπεζα ιδρύθηκε το 1839 στα υπό αγγλική κατοχή Ιόνια νησιά. Οι υπόλοιπες τράπεζες δημιουργήθηκαν τη δεκαετία του 1870-1880, όταν οι οικονομικές συνθήκες άρχισαν να βελτιώνονται.

Η βιομηχανία - Σύγκριση με τη Δύση

Η ελληνική βιομηχανία του 19ου αιώνα δεν είχε κανένα κοινό σημείο με τη Βιομηχανική Επανάσταση της Δυτικής Ευρώπης. Στο μικρό ελληνικό κράτος η βιομηχανική ανάπτυξη ήταν συνεχώς στις συζητήσεις, συνήθως όμως ως σχέδιο, σπάνια ως εφαρμογή.

Οι πρώτες βιομηχανικές μονάδες εμφανίστηκαν αποσπασματικά στις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας. Αποσκοπούσαν στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών και την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων.

Βασικές μονάδες: Αλευρομύλοι, ελαιοτριβεία, βυρσοδεψεία, κλωστήρια

Αυτές οι μονάδες δεν εξελίχθηκαν σε σύνθετα βιομηχανικά συγκροτήματα αλλά παρέμειναν στάσιμες. Τα εμπόδια ήταν η μικρή εγχώρια αγορά, η πίεση των εισαγόμενων προϊόντων και η έλλειψη ειδικευμένου εργατικού δυναμικού.

Βιομηχανική ανάπτυξη μετά το 1870

Χρειάστηκαν σαράντα χρόνια από την ανεξαρτησία για να δούμε την πρώτη σοβαρή απόπειρα βιομηχανικής ανάπτυξης. Γύρω στο 1870 ιδρύθηκαν περισσότερες από εκατό βιομηχανικές επιχειρήσεις, αλλά γρήγορα η προσπάθεια έχασε τη δυναμική της.

Οι όροι άλλαξαν στα τέλη του 19ου αιώνα. Τότε δημιουργήθηκε ένα σταθερό βιομηχανικό δυναμικό με τάσεις ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας, μεταλλουργίας, ναυπηγικής και τσιμεντοβιομηχανίας.

Χρόνιο πρόβλημα: Η ελληνική βιομηχανία υπέφερε από έλλειψη κεφαλαίων, περιορισμένη αγορά και χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών!

Ούτε η προσάρτηση των Επτανήσων (1864) και της Θεσσαλίας (1881) άλλαξε τα δεδομένα. Η αλλαγή ήρθε το 1912-1913 με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων. Παρόλα αυτά, η ελληνική βιομηχανία παρέμεινε αδύναμη να ανταγωνιστεί τα εξωτερικά προϊόντα.

Τα δημόσια έργα - Η κατάσταση το 1830

Το 1830 οι υποδομές του ελληνικού κράτους ήταν πρωτόγονες. Γέφυρες, αμαξιτοί δρόμοι, λιμάνια, υδραγωγεία και δημόσια κτίρια είτε δεν υπήρχαν καθόλου είτε βρίσκονταν σε κακή κατάσταση.

Οι προθέσεις για έργα σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα ήταν καλές, αλλά προσέκρουαν στην αδυναμία εξεύρεσης των απαραίτητων οικονομικών πόρων. Το ελληνικό κράτος ξεκίνησε με βαρύ δημοσιονομικό φορτίο λόγω των δανείων του Αγώνα.

Δυσκολία: Οι επενδύσεις στις βασικές υποδομές δεν ήταν κερδοφόρες, οπότε έλειπε το ιδιωτικό ενδιαφέρον!

Το κράτος προσπάθησε να ξεπεράσει τις δυσκολίες με τις δικές του δυνάμεις. Η δραστηριότητα ήταν υποτονική μέχρι το 1870, καθώς τα χρήματα έλειπαν και οι μέθοδοι δεν ήταν δημοφιλείς (π.χ. αγγαρείες αγροτών).

Οδικό δίκτυο και μεγάλα έργα

Η πύκνωση του οδικού δικτύου έγινε εθνική προτεραιότητα στα τέλη του 19ου αιώνα. Την ώθησαν οι γρηγορότεροι ρυθμοί αστικοποίησης, η οικονομική ανάπτυξη, η δημιουργία σιδηροδρομικών αξόνων και η ανάπτυξη του εσωτερικού εμπορίου.

Παρόλα αυτά, υπήρχαν ανασταλτικοί παράγοντες: το μεγάλο κόστος κατασκευής σε ορεινά εδάφη και ο «ανταγωνισμός» των θαλάσσιων συγκοινωνιών που κυριαρχούσαν στα παράλια.

Σπουδαιότερο έργο: Η αποξήρανση της λίμνης Κωπαΐδας στη Βοιωτία - έδινε πλούσια καλλιεργήσιμη γη και καταπολεμούσε την ελονοσία!

Το μεγαλύτερο τεχνικό έργο ήταν η διώρυγα της Κορίνθου (1881-1893). Παρά τις τεχνικές και οικονομικές περιπέτειες, βελτίωσε τη ναυσιπλοΐα καθώς έκανε περιττό τον περίπλου της Πελοποννήσου. Η διάνοιξη του πορθμού του Ευρίπου και η κατασκευή φάρων ενίσχυσαν περαιτέρω τη ναυσιπλοΐα.