Πελατειακά δίκτυα

Στην προεπαναστατική περίοδο, οι Έλληνες δεν είχαν τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα. Αντί αυτών, αναπτύχθηκαν τα πελατειακά δίκτυα που λειτουργούσαν ως εναλλακτικοί μηχανισμοί προστασίας και εκπροσώπησης συμφερόντων.

Τα δίκτυα αυτά δημιουργήθηκαν εξαιτίας τριών βασικών λόγων: του ανταγωνισμού για θέσεις εξουσίας, της ελλιπούς προστασίας από την οθωμανική διοίκηση, και της απουσίας συστήματος κοινωνικής πρόνοιας. Αυτοί οι παράγοντες οδηγούσαν τους υπηκόους να αναζητούν προστασία από ισχυρούς πάτρωνες.

Οι φορείς αυτής της "πατρωνίας" διέφεραν ανά περιοχή. Στην Πελοπόννησο υπήρχαν δίκτυα με επικεφαλής οικογένειες προκρίτων, στη Στερεά Ελλάδα ήταν οι μεγαλοαρματολοί, ενώ στα νησιά κυριαρχούσαν οι μεγάλοι πλοιοκτήτες.

💡 Τα πελατειακά δίκτυα δεν αποτελούν απλή προηγούμενη μορφή των μετέπειτα κομμάτων - λειτουργούσαν σε διαφορετικό πλαίσιο και με διαφορετικούς σκοπούς!

Σημαντική διαφορά των δικτύων πατρωνίας από τα μεταγενέστερα πολιτικά κόμματα ήταν ότι δεν διαμόρφωναν διαφορετικές πολιτικές απόψεις σε θέματα νομοθεσίας ή εξωτερικής πολιτικής. Οι διαφωνίες τους περιορίζονταν κυρίως στη διεκδίκηση δημοσίων αξιωμάτων και στην αντιμετώπιση καθημερινών προβλημάτων.

Διαμόρφωση νέων δεδομένων κατά την Επανάσταση

Με την έναρξη της Επανάστασης, οι Έλληνες έπρεπε πλέον να διαχειριστούν την εξουσία μεταξύ τους, καθώς δεν υπήρχε ο κοινός εχθρός ως σημείο ομοφωνίας. Αυτό οδήγησε σε συγκρούσεις που αποτέλεσαν το προστάδιο για τη διαμόρφωση των πρώτων πολιτικών κομμάτων.

Η πρώτη μεγάλη αντιπαράθεση ξέσπασε με την κάθοδο του Δημήτριου Υψηλάντη στην Πελοπόννησο. Ο Υψηλάντης πρότεινε ένα συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης, ενώ οι πρόκριτοι επιθυμούσαν να διατηρήσουν τη δική τους εξουσία. Η διαφωνία αφορούσε δύο βασικά ζητήματα: ποιος θα κατείχε την πραγματική εξουσία και πώς θα δομούνταν ο υπό ίδρυση κρατικός οργανισμός.

Στην Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (1822) ψηφίστηκε το πρώτο Σύνταγμα της Επανάστασης, με πρωτεργάτη τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Θεσπίστηκε ένα πολυαρχικό σύστημα που εξασφάλιζε στους προκρίτους μερίδιο εξουσίας, αγνοώντας τους στρατιωτικούς.

💡 Η Β' Εθνοσυνέλευση του Άστρους (1823) σηματοδότησε τη συγκρότηση των δύο πρώτων ισχυρών παρατάξεων: των προκρίτων και των κλεφτοκαπεταναίων.

Αυτή η διαμάχη οδήγησε σε έντονο ανταγωνισμό μεταξύ των δύο ομάδων. Οι πρόκριτοι υποστήριζαν ότι η ηγεσία ανήκει σε όσους γνωρίζουν από πολιτικούς χειρισμούς, ενώ οι στρατιωτικοί θεωρούσαν ότι η εξουσία ανήκει σε αυτούς που διεξάγουν τον πόλεμο. Τελικά, οι πρόκριτοι κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν την εξουσία στα χέρια τους.

Η εξέλιξη των πρώτων παρατάξεων

Ο διχασμός μεταξύ των ομάδων εξελίχθηκε σε εμφύλιο πόλεμο το πρώτο εξάμηνο του 1824. Η επικράτηση των προκρίτων έδωσε πρόσκαιρο τέλος στις συγκρούσεις, αλλά ακολούθησε και δεύτερος εμφύλιος με τη δημιουργία στρατοπέδων με τοπικιστικά κριτήρια: οι Πελοποννήσιοι πρόκριτοι και στρατιωτικοί απέναντι στους Υδραίους και Σπετσιώτες με την υποστήριξη των Ρουμελιωτών.

Κατά το 1825, στο στρατόπεδο των νικητών του δεύτερου εμφυλίου άρχισε να διαμορφώνεται το μελλοντικό γαλλικό κόμμα (υπό τον Κωλέττη). Στην Γ' Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1827) είναι πλέον φανερή η ύπαρξη τριών κομμάτων: του γαλλικού, του αγγλικού και του ρωσικού.

Ο Καποδίστριας αναγνώρισε την ύπαρξη των τριών κομμάτων και επάνδρωσε το συμβουλευτικό όργανο "Πανελλήνιον" με αντιπροσώπους από όλες τις παρατάξεις για να εξασφαλίσει την εσωτερική ειρήνη.

💡 Τα πρώτα τρία ελληνικά κόμματα πήραν το όνομά τους από τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, αλλά αυτό δεν σήμαινε ότι ήταν απλά όργανα ξένων συμφερόντων.

Αν και υποστηρίχθηκε ότι τα κόμματα εξυπηρετούσαν τα συμφέροντα των ξένων Δυνάμεων, στην πραγματικότητα η στάση τους δεν διαμορφωνόταν από τις επιλογές των Δυνάμεων, αλλά από τις επιδιώξεις τους σχετικά με τα προβλήματα του υπό διαμόρφωση κράτους, οι οποίες συχνά ήταν αντίθετες με τις επιδιώξεις των Δυνάμεων.

Πρώτα ελληνικά κόμματα: Το Αγγλικό Κόμμα

Το αγγλικό κόμμα συσπείρωσε πρόκριτους, στρατιωτικούς, λόγιους και εμπόρους που είχαν σπουδάσει ή διαμείνει στη Δυτική Ευρώπη. Τα μέλη του αισθάνονταν την ανάγκη για ένα κράτος δικαίου που θα εξασφάλιζε την περιουσία και τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες.

Το ιδεολογικό πλαίσιο του κόμματος βασιζόταν στην πεποίθηση ότι ένα ελληνικό κράτος θα μπορούσε να ιδρυθεί και να έχει ασφαλή σύνορα μόνο με την υποστήριξη της Αγγλίας. Ο ηγέτης του, Μαυροκορδάτος, πίστευε ότι η προϊούσα διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας θα ανάγκαζε την Αγγλία να συμμαχήσει με την Ελλάδα, ως φραγμό στα επεκτατικά σχέδια της Ρωσίας.

💡 Το αγγλικό κόμμα υποστήριζε τη σταδιακή πολιτική μεταρρύθμιση: πρώτα εσωτερικές αλλαγές και μετά συνταγματική οργάνωση!

Στην εσωτερική πολιτική, το αγγλικό κόμμα θεωρούσε ως θεμελιώδεις αρχές το κοινοβουλευτικό αντιπροσωπευτικό σύστημα και τη διάκριση των εξουσιών. Αρχικά υποστήριζε την άμεση θέσπιση συντάγματος, αλλά αργότερα τροποποίησε τη θέση του, θεωρώντας το σύνταγμα ως την τελική πράξη μιας σειράς εσωτερικών μεταρρυθμίσεων, όπως η εκλογή κοινοτικών συμβουλίων, η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, η ελευθερία του τύπου, και ο περιορισμός της κρατικής εξουσίας.

Γενικότερα, το αγγλικό κόμμα υποστήριζε την άσκηση μετριοπαθούς πολιτικής, τόσο ως προς τους στόχους, όσο και ως προς τα μέσα για την επίτευξή τους.

Το Γαλλικό Κόμμα

Ο Ιωάννης Κωλέττης, αρχηγός του γαλλικού κόμματος, προσεταιρίστηκε αρχικά τους κλέφτες και αρματωλούς της Στερεάς Ελλάδας. Τα κοινά χαρακτηριστικά των στελεχών του ήταν η πολεμική διάθεση, η έλλειψη κατανόησης για διπλωματικά παιχνίδια και η υπερεκτίμηση των δικών τους δυνάμεων. Απαιτούσαν υλική αποκατάσταση για τους αγωνιστές της ελευθερίας μετά τον πόλεμο.

Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, το κόμμα προσέλκυσε οπαδούς από τα νησιά και σχεδόν όλη την Πελοπόννησο, καθώς και συνταγματικούς που διαφωνούσαν με το αγγλικό κόμμα. Στις τάξεις του εντάχθηκαν επίσης ακτήμονες, μικροϊδιοκτήτες γης, απλοί αγωνιστές και ποικίλα λαϊκά στρώματα.

💡 Το 1844, ο Κωλέττης διατύπωσε με σαφήνεια στην Εθνοσυνέλευση τη "Μεγάλη Ιδέα" - το όραμα για απελευθέρωση όλων των υπόδουλων ελληνικών εδαφών.

Στην εξωτερική πολιτική, το γαλλικό κόμμα υποστήριζε την άποψη για απελευθέρωση του αλύτρωτου ελληνισμού με πολεμικές ενέργειες το συντομότερο δυνατόν. Θεωρούσε ότι το βασίλειο αποτελούσε μόνο ένα μικρό, φτωχό τμήμα της Ελλάδας, ενώ το σημαντικότερο βρισκόταν υπό Οθωμανική κατοχή.

Στην εσωτερική πολιτική, το πρόγραμμα του κόμματος ήταν σχετικά ασαφές. Κύριες επιδιώξεις ήταν η ικανοποίηση των αιτημάτων των απομάχων του πολέμου, η κατοχύρωση των δικαιωμάτων του λαού απέναντι στη μοναρχική εξουσία με την παραχώρηση συντάγματος, και η καθιέρωση ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας. Κατά τη βαυαροκρατία, το γαλλικό αγωνίστηκε εναντίον της ξενοκρατίας στο στράτευμα και τη διοίκηση.

Το Ρωσικό Κόμμα

Το ρωσικό κόμμα, σε αντίθεση με το γαλλικό που είχε συγκεχυμένη ιδεολογία, διακρινόταν για τις σταθερές πολιτικές θέσεις του. Ομοίως με τα άλλα κόμματα, στήριζε τις ελπίδες του σε μια Μεγάλη Δύναμη - τη Ρωσία - την οποία αναγνώριζε ως πρότυπο για την εσωτερική οργάνωση της χώρας.

Η Ρωσία έβρισκε αποδοχή από μεγάλο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού ως η μοναδική Μεγάλη Δύναμη με ορθόδοξο χριστιανικό δόγμα. Το ρωσικό κόμμα ακολουθούσε μια άκρως συντηρητική στάση σε όλες τις επιλογές του, θεωρώντας τη θρησκεία ως θεμέλιο της κοινωνικής τάξης.

Τα μέλη του κόμματος έβλεπαν την Εκκλησία σε διαρκή κίνδυνο και καταπολεμούσαν τον κοσμοπολιτισμό και οποιαδήποτε αποστασιοποίηση από τις παραδόσεις. Αρνούνταν τον Διαφωτισμό και τη δυτική παιδεία, και για να προσεγγίσουν ευρύτερα στρώματα απευθύνονταν στο θρησκευτικό συναίσθημα των Ελλήνων.

💡 Το ιδιαίτερο πρόβλημα του ρωσικού κόμματος κατά την βαυαροκρατία ήταν οι κίνδυνοι που αντιμετώπιζε η Εκκλησία από μέτρα όπως το αυτοκέφαλο της Ελληνικής Εκκλησίας.

Κατά την εποχή της διακυβέρνησης του Καποδίστρια, με το ρωσικό κόμμα συμπαρατάχθηκαν όσοι υπέφεραν κατά την επανάσταση και τους εμφυλίους: ακτήμονες, μικροϊδιοκτήτες γης, αγωνιστές, χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί, μοναχοί και δημόσιοι υπάλληλοι που είχαν διοριστεί από τον Καποδίστρια και απολύθηκαν μετά τη δολοφονία του.

Οι οπαδοί του ρωσικού κόμματος ήταν κυρίως αντισυνταγματικοί και υπέρ ενός συγκεντρωτικού συστήματος διακυβέρνησης, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις συνεργάστηκαν στην ψήφιση συνταγμάτων.

Τα κόμματα ως εκφραστές του πνεύματος της εποχής

Οι ιδέες του Διαφωτισμού δεν είχαν ιδιαίτερη διάδοση στην απελευθερωμένη Ελλάδα, γεγονός που επηρέασε και την πολιτική σκέψη των κομμάτων της εποχής. Οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τη διαμάχη συμφερόντων και την αναγκαιότητα ιδεολογικών συγκρούσεων, τις οποίες αξιολογούσαν αρνητικά ως συμπτώματα ηθικής κατάπτωσης και δείγματα ασύστολης ιδιοτέλειας.

Μέσα σε αυτό το ιδεολογικό-πολιτικό πλαίσιο δημιουργήθηκαν τα τρία πολιτικά κόμματα - το Αγγλικό, το Γαλλικό και το Ρωσικό. Παρά τις διαφορές τους, οι απόψεις τους σε ορισμένα ζητήματα δεν παρουσίαζαν σημαντικές αποκλίσεις.

💡 Στην οικονομική πολιτική, τα κόμματα συμφωνούσαν ότι έπρεπε να στηριχθεί η οικονομία στην αγροτική και βιοτεχνική παραγωγή, το εμπόριο και τη ναυτιλία.

Οι όποιες διαφωνίες στον οικονομικό τομέα αφορούσαν κυρίως τη νομοθεσία σχετικά με δασμούς και φόρους, την προώθηση του συγκοινωνιακού δικτύου και την προστασία του από ληστές και πειρατές, καθώς και την υποστήριξη της Εθνικής Τράπεζας που ιδρύθηκε το 1841.

Τα κόμματα δεν είχαν ακόμη σαφή οργανωτική δομή και προγράμματα δράσης, καθώς μέχρι την ψήφιση του συντάγματος του 1844 δεν υπήρχαν συνταγματικές διαδικασίες που να προσδιορίζουν τον τρόπο λειτουργίας τους. Σε ακραίες περιπτώσεις, κατέφευγαν ακόμη και στη χρήση επαναστατικής βίας για να εκφράσουν την αντίθεσή τους με τις επιλογές της κυβέρνησης.