Αντικείμενο της Πολιτικής Οικονομίας

Η Πολιτική Οικονομία μελετά τα οικονομικά προβλήματα που εμφανίζονται σε μια κοινωνία. Τα προβλήματα αυτά περιλαμβάνουν τέσσερα βασικά ερωτήματα:

• Ποια προϊόντα παράγονται και σε τι ποσότητες;
• Με ποιον τρόπο παράγονται αυτά τα προϊόντα;
• Πώς γίνεται η διανομή των προϊόντων;
• Πώς μπορεί να αναπτυχθεί η οικονομία;

Ακόμα και σε μια απλή οικονομία, όπως αυτή του Ροβινσώνα Κρούσου, εμφανίζονται τα οικονομικά προβλήματα. Ο Κρούσος πρέπει να αποφασίσει τι θα παράγει (τροφή, στέγη, ρούχα), πώς θα το παράγει (με ποια υλικά και τεχνική) και πώς θα αυξήσει την παραγωγή του. Το μόνο πρόβλημα που δεν τον απασχολεί είναι αυτό της διανομής, αφού είναι μόνος του.

💡 Χρήσιμο να θυμάσαι: Τα οικονομικά προβλήματα υπάρχουν σε κάθε κοινωνία, από την πιο απλή ως την πιο σύνθετη, επειδή οι πόροι είναι περιορισμένοι ενώ οι ανάγκες απεριόριστες.

Οι οικονομικές ανάγκες είναι εκείνες που για να ικανοποιηθούν απαιτούν τη χρήση οικονομικών αγαθών. Οι ανάγκες αυτές έχουν τρεις βασικές ιδιότητες:

• Εξέλιξη: Τα αγαθά που χρησιμοποιούμε για την ίδια ανάγκη αλλάζουν με τον καιρό (π.χ. από φωτιά σε κλιματιστικό)
• Πολλαπλασιασμός: Συνεχώς δημιουργούνται νέες ανάγκες (π.χ. η ανάγκη για τηλεόραση)
• Κορεσμός: Κάθε συγκεκριμένη ανάγκη μπορεί να ικανοποιηθεί προσωρινά

Αυτό που συντελεί στην εξέλιξη και τον πολλαπλασιασμό των αναγκών είναι η τεχνολογία, η μίμηση, η συνήθεια και η διαφήμιση.

Τα Οικονομικά Αγαθά και οι Κατηγορίες τους

Τα αγαθά διακρίνονται σε ελεύθερα και οικονομικά. Τα ελεύθερα αγαθά (όπως ο αέρας και το φως του ήλιου) βρίσκονται ελεύθερα στη φύση και δεν απασχολούν την Οικονομική Επιστήμη.

Τα οικονομικά αγαθά είναι αποτέλεσμα της παραγωγικής προσπάθειας των ανθρώπων και βρίσκονται σε περιορισμένες ποσότητες σε σχέση με τις ανάγκες. Μπορούν να χωριστούν σε:

1. Υλικά και Άυλα (Υπηρεσίες):

   • Υλικά: τρόφιμα, ρούχα, έπιπλα
   • Άυλα: μια διάλεξη, ένα μουσικό κομμάτι, το φως

2. Διαρκή και Καταναλωτά:

   • Διαρκή: μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολλές φορές (π.χ. έπιπλα, αυτοκίνητα)
   • Καταναλωτά: χρησιμοποιούνται μόνο μία φορά (π.χ. τρόφιμα, καύσιμα)

3. Κεφαλαιουχικά και Καταναλωτικά:

   • Κεφαλαιουχικά: χρησιμοποιούνται στην παραγωγή άλλων αγαθών (π.χ. τρακτέρ, μηχανήματα)
   • Καταναλωτικά: χρησιμοποιούνται για άμεση ικανοποίηση αναγκών (π.χ. φαγητό, ρούχα)

💡 Καλό να γνωρίζεις: Ένα αγαθό μπορεί να ανήκει σε περισσότερες από μία κατηγορίες ανάλογα με τη χρήση του. Για παράδειγμα, ένα βιβλίο στο σπίτι μας είναι καταναλωτικό αγαθό, ενώ το ίδιο βιβλίο σε μια πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη είναι κεφαλαιουχικό.

Η αγορά είναι ο χώρος (φυσικός ή νοητός) όπου γίνονται οι αγοραπωλησίες. Δεν περιορίζεται σε έναν γεωγραφικό χώρο, αλλά περιλαμβάνει όλα τα μέσα και τους χώρους όπου μπορεί να πραγματοποιηθεί μια συναλλαγή.

Οι Βασικές Κοινωνικές Οντότητες

Οι κυριότερες κοινωνικές οντότητες που επηρεάζουν την οικονομία είναι:

1. Οικογένεια (ή Νοικοκυριό)

Το νοικοκυριό μπορεί να είναι μια οικογένεια ή ένα άτομο που ζει μόνο του. Το βασικό χαρακτηριστικό είναι ότι αποτελείται από άτομα που αποφασίζουν από κοινού για τα οικονομικά θέματα. Παίρνει τρεις βασικές οικονομικές αποφάσεις:

• Πόσο μέρος του εισοδήματος θα καταναλώσει και πόσο θα αποταμιεύσει
• Σε ποια προϊόντα και σε ποιες αναλογίες θα δαπανήσει το μέρος που θα καταναλωθεί
• Πότε και για ποιο σκοπό θα χρησιμοποιήσει τις αποταμιεύσεις

Επίσης, αποφασίζει ποια μέλη του θα εργάζονται για την απόκτηση εισοδήματος. Οι αποφάσεις του νοικοκυριού επηρεάζονται από το μέγεθος του εισοδήματος, το μέγεθος του νοικοκυριού, τις ηλικίες των μελών, τη γεωγραφική θέση και το κοινωνικό περιβάλλον.

2. Επιχείρηση

Οι επιχειρήσεις είναι παραγωγικές μονάδες που αποφασίζουν:

• Τι προϊόν θα παράγουν
• Σε τι ποσότητα θα το παράγουν
• Ποια μέθοδο παραγωγής θα χρησιμοποιήσουν
• Πού θα εγκατασταθούν
• Σε ποια τιμή θα πουλήσουν το προϊόν

Βασικός σκοπός τους είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους, καθώς αυτό εξασφαλίζει την επιβίωση και ανάπτυξή τους. Για να το πετύχουν, επιδιώκουν να πουλήσουν μεγαλύτερες ποσότητες στην υψηλότερη δυνατή τιμή, ενώ παράγουν με το χαμηλότερο δυνατό κόστος.

💡 Σημαντικό: Ακόμα και στις μικρότερες επιχειρήσεις, η προσπάθεια για μεγιστοποίηση του κέρδους αποτελεί τον κανόνα, ακόμη κι αν δεν είναι πάντα συνειδητή.

Εργατικό Σωματείο και Κράτος

3. Εργατικό Σωματείο

Τα εργατικά σωματεία είναι οργανώσεις εργαζομένων που στοχεύουν στην προώθηση των κοινών συμφερόντων των μελών τους και τη βελτίωση της οικονομικής τους κατάστασης.

Η ανάπτυξή τους συνδέεται με τη βιομηχανική επανάσταση και τις κοινωνικές αλλαγές που επέφερε. Οι εργάτες, αντιμέτωποι με την ανασφάλεια και τον κίνδυνο της ανεργίας, δημιούργησαν ενώσεις για να διαπραγματεύονται συλλογικά με τους εργοδότες.

Μεμονωμένα, ένας εργάτης έχει ελάχιστη διαπραγματευτική δύναμη. Συλλογικά όμως, μέσω των σωματείων, μπορούν να επιτύχουν καλύτερους όρους εργασίας. Τα εργατικά σωματεία αποτελούν αντιστάθμισμα στην οικονομική δύναμη του εργοδότη.

4. Κράτος

Το Κράτος είναι η ισχυρότερη συλλογική οντότητα που επηρεάζει σημαντικά την οικονομική ζωή. Παρεμβαίνει:

• Στις επιχειρήσεις με φόρους και διευκολύνσεις
• Στα νοικοκυριά με φόρους και επιδόματα
• Ασκεί παραγωγικές λειτουργίες παρέχοντας "δωρεάν" αγαθά (προστασία, παιδεία, περίθαλψη)

Στόχος του κράτους είναι η επίτευξη και διατήρηση της οικονομικής ευημερίας και κοινωνικής ισορροπίας, ώστε να ελαχιστοποιούνται οι δυνάμεις που θα μπορούσαν να ανατρέψουν το κοινωνικο-πολιτικό καθεστώς.

💡 Για να κατανοήσεις καλύτερα: Φαντάσου την οικονομία σαν ένα οικοσύστημα όπου καθένας από τους τέσσερις αυτούς παίκτες έχει συγκεκριμένο ρόλο. Το νοικοκυριό καταναλώνει, η επιχείρηση παράγει, το σωματείο προστατεύει τα εργασιακά δικαιώματα και το κράτος ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ όλων.

Παραγωγική Διαδικασία και Συντελεστές Παραγωγής

Η παραγωγική διαδικασία είναι όλοι οι τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος μετασχηματίζει την ύλη για να της δώσει μορφή χρήσιμη για τη ζωή του. Στην πορεία της ιστορίας, οι άνθρωποι δημιούργησαν παραχθέντα μέσα παραγωγής (εργαλεία) που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή άλλων προϊόντων.

Οι συντελεστές παραγωγής είναι τα στοιχεία που συντελούν στην παραγωγική διαδικασία. Ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες:

1. Εργασία: Η καταβολή ανθρώπινης προσπάθειας, σωματικής και πνευματικής, για την παραγωγή προϊόντων. Περιλαμβάνει και το ανθρώπινο κεφάλαιο (γνώσεις και ικανότητες που αποκτήθηκαν από σπουδές ή εμπειρία).

2. Έδαφος (ή Γη): Περιλαμβάνει τη γεωγραφική έκταση, το υπέδαφος, τις λίμνες, τα ποτάμια, τις θάλασσες και τις ιδιότητες του εδάφους που είναι χρήσιμες στην παραγωγή.

3. Κεφάλαιο: Περιλαμβάνει όλα τα προϊόντα που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή άλλων προϊόντων.

Πολλοί οικονομολόγοι αναγνωρίζουν και έναν τέταρτο συντελεστή, την Επιχειρηματικότητα - την ικανότητα συνδυασμού των άλλων συντελεστών για παραγωγή με στόχο το κέρδος.

Το βασικό χαρακτηριστικό των συντελεστών παραγωγής είναι ότι για κάθε χρονική περίοδο θεωρούνται δεδομένοι (περιορισμένοι). Αυτό προκαλεί το βασικό οικονομικό πρόβλημα: τη διαφορά ανάμεσα στις απεριόριστες ανάγκες και τους περιορισμένους πόρους.

💡 Σκέψου το έτσι: Αν δεν υπήρχε περιορισμός πόρων, δε θα υπήρχε οικονομικό πρόβλημα - όλα θα ήταν άφθονα και δωρεάν. Η προσπάθεια των ανθρώπων να ξεπεράσουν αυτή τη στενότητα οδηγεί στην οικονομική δραστηριότητα.

Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων και Κόστος Ευκαιρίας

Η Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων (ΚΠΔ) δείχνει τους διάφορους συνδυασμούς προϊόντων που μπορεί να παράγει μια οικονομία, αν χρησιμοποιήσει αποδοτικά όλους τους διαθέσιμους παραγωγικούς συντελεστές της.

Η καμπύλη στηρίζεται σε τρεις βασικές υποθέσεις:

• Η οικονομία χρησιμοποιεί όλους τους παραγωγικούς συντελεστές αποδοτικά
• Η τεχνολογία παραγωγής είναι δεδομένη
• Η οικονομία παράγει δύο μόνο προϊόντα

Οι συνδυασμοί που βρίσκονται:

• Πάνω στην καμπύλη: είναι άριστοι (μέγιστη παραγωγή)
• Αριστερά της καμπύλης: είναι εφικτοί (υποαπασχόληση συντελεστών)
• Δεξιά της καμπύλης: είναι ανέφικτοι (αδύνατον να παραχθούν με τα διαθέσιμα μέσα)

Το κόστος ευκαιρίας (ή εναλλακτικό κόστος) δείχνει τι θυσιάζουμε για να παράγουμε κάτι. Συγκεκριμένα, είναι τα αγαθά που θυσιάζονται για την παραγωγή ενός άλλου αγαθού. Αν για να παράγουμε περισσότερα όπλα πρέπει να μειώσουμε την παραγωγή τροφίμων, το κόστος ευκαιρίας των όπλων είναι τα τρόφιμα που θυσιάζονται.

Συνήθως το κόστος ευκαιρίας είναι αυξανόμενο, που σημαίνει ότι όσο αυξάνουμε την παραγωγή ενός αγαθού, θυσιάζουμε όλο και περισσότερες μονάδες από το άλλο αγαθό.

Οι παραγωγικές δυνατότητες μιας οικονομίας μπορούν να αυξηθούν όταν:

• Βελτιώνεται η τεχνολογία
• Αυξάνεται η ποσότητα των συντελεστών παραγωγής
• Αυξάνεται η παραγωγικότητα της εργασίας

💡 Πρακτικό παράδειγμα: Έχεις μόνο 3 ώρες ελεύθερες. Αν επιλέξεις να δεις μια ταινία, το κόστος ευκαιρίας δεν είναι μόνο το εισιτήριο, αλλά και όλα όσα θα μπορούσες να κάνεις με αυτές τις 3 ώρες (π.χ. διάβασμα, άθληση, συνάντηση με φίλους).

Καταμερισμός Εργασίας και Χρήμα

Καταμερισμός Εργασίας

Παλαιότερα, κάθε νοικοκυριό παρήγαγε σχεδόν όλα τα προϊόντα που χρειαζόταν. Σήμερα, κάθε άτομο συνήθως απασχολείται στην παραγωγή ενός μόνο προϊόντος (ή μέρους ενός προϊόντος), ενώ καταναλώνει πολλά διαφορετικά. Αυτό ονομάζεται καταμερισμός εργασίας.

Τα πλεονεκτήματα του καταμερισμού εργασίας είναι:

• Κάθε άτομο απασχολείται εκεί όπου αποδίδει περισσότερο
• Αναπτύσσεται δεξιοτεχνία και ικανότητα στη συγκεκριμένη εργασία
• Η εξειδίκευση οδηγεί σε εφευρέσεις και βελτιώσεις στην παραγωγή

Το βασικό μειονέκτημα είναι ότι η εργασία μπορεί να γίνει ανιαρή και επαναλαμβανόμενη, καθώς οι εργαζόμενοι περιορίζονται σε στενά καθήκοντα.

Χρήμα

Ο καταμερισμός εργασίας προϋποθέτει ανταλλαγές προϊόντων μεταξύ των ανθρώπων. Για να διευκολυνθούν οι ανταλλαγές, αναπτύχθηκε το χρήμα - οτιδήποτε η κοινωνία αποδέχεται ως γενικό μέσο ανταλλαγής.

Με τη χρήση του χρήματος, η ανταλλαγή χωρίζεται σε δύο πράξεις: μια πώληση και μια αγορά. Σε κάθε μεταβίβαση προϊόντος αντιστοιχεί μια αντίθετη μεταβίβαση χρήματος. Έτσι δημιουργείται μια κυκλοφορία προϊόντων και μια αντίθετη κυκλοφορία χρήματος στο οικονομικό σύστημα.

Οικονομικό Κύκλωμα

Το οικονομικό κύκλωμα είναι το σύνολο των σχέσεων μεταξύ των βασικών μονάδων ενός οικονομικού συστήματος. Στην απλή του μορφή περιλαμβάνει:

• Τις επιχειρήσεις που παράγουν προϊόντα
• Τα νοικοκυριά που καταναλώνουν προϊόντα και παρέχουν συντελεστές παραγωγής
• Το κράτος που παρέχει υπηρεσίες και εισπράττει φόρους

💡 Σκέψου το σαν κύκλο: Τα νοικοκυριά παρέχουν εργασία στις επιχειρήσεις και παίρνουν μισθούς. Με αυτούς αγοράζουν προϊόντα που παράγουν οι επιχειρήσεις. Οι ροές αυτές είναι συνεχείς και το μέγεθός τους μεταβάλλεται ανάλογα με την οικονομική δραστηριότητα.

Αβεβαιότητα και Πληροφόρηση στην Οικονομία

Αβεβαιότητα στην Οικονομική Ζωή

Ένας σημαντικός παράγοντας στην οικονομική ζωή είναι η αβεβαιότητα σχετικά με τα αποτελέσματα των οικονομικών αποφάσεων:

• Ο αγρότης δεν ξέρει με βεβαιότητα τη συγκομιδή του λόγω καιρικών συνθηκών
• Ο εργαζόμενος δεν γνωρίζει αν θα συνεχίσει την απασχόλησή του
• Ο επιχειρηματίας δεν ξέρει αν η δραστηριότητά του θα αποφέρει κέρδη ή ζημίες

Λόγω αυτής της αβεβαιότητας, οι οικονομικές αποφάσεις βασίζονται στις προσδοκίες που διαμορφώνουν τα άτομα για τα μελλοντικά αποτελέσματα των ενεργειών τους. Για να αντιμετωπίσουν την αβεβαιότητα, οι άνθρωποι ανέπτυξαν μεθόδους ασφάλισης που στη σύγχρονη οικονομία έχουν τεράστια σημασία.

Πληροφόρηση στην Οικονομία

Στην ανάλυση του οικονομικού συστήματος, συχνά υποθέτουμε ότι τα οικονομούντα άτομα έχουν πλήρη γνώση των δεδομένων που επικρατούν:

• Οι εργαζόμενοι γνωρίζουν τους μισθούς που προσφέρουν όλοι οι εργοδότες
• Οι επιχειρηματίες γνωρίζουν τις τιμές των παραγωγικών συντελεστών και την κατάσταση των αγορών
• Οι καταναλωτές γνωρίζουν τις τιμές όλων των προϊόντων

Στην πραγματικότητα όμως, η πληροφόρηση είναι ατελής και η απόκτησή της έχει κόστος. Αυτή η ατελής πληροφόρηση επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργία των αγορών και τις οικονομικές αποφάσεις.

💡 Για να καταλάβεις καλύτερα: Φαντάσου ότι πρέπει να αγοράσεις ένα κινητό τηλέφωνο. Στην ιδανική περίπτωση θα γνώριζες όλες τις τιμές και τα χαρακτηριστικά όλων των μοντέλων. Στην πραγματικότητα, το να συλλέξεις όλες αυτές τις πληροφορίες απαιτεί χρόνο και προσπάθεια. Αυτό είναι ένα απλό παράδειγμα του πώς η ατελής πληροφόρηση επηρεάζει τις οικονομικές μας αποφάσεις.

Κατανοώντας αυτές τις βασικές έννοιες της οικονομίας, μπορείς να αντιληφθείς καλύτερα πώς λειτουργεί ο κόσμος γύρω σου και να παίρνεις πιο συνειδητές οικονομικές αποφάσεις.