Δραματική Ποίηση: Εισαγωγή και Ανάλυση της Ελένης

Εισαγωγή στη Δραματική Ποίηση

Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν τρία είδη ποιητικού λόγου: το έπος, η λυρική ποίηση και το δράμα. Το δράμα ήταν μοναδικό γιατί προοριζόταν για παράσταση, ζωντανεύοντας γεγονότα μπροστά στους θεατές.

Η δραματική ποίηση προήλθε από τα δρώμενα, δηλαδή ιερές συμβολικές πράξεις που γίνονταν προς τιμήν του Διονύσου. Ο διθύραμβος, ένα λατρευτικό τραγούδι που τραγουδούσε ο ιερός θίασος των πιστών του Διονύσου, αποτέλεσε τη βάση του δράματος. Οι χορευτές, συχνά μεταμφιεσμένοι σε τράγους, τραγουδούσαν και χόρευαν γύρω από το βωμό του θεού.

Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του δράματος έπαιξαν ο Αρίων, που πρώτος συνέθεσε διθύραμβο και παρουσίασε τους χορευτές μεταμφιεσμένους σε Σατύρους, και ο Θέσπης, που εισήγαγε τον πρώτο υποκριτή (ηθοποιό) εκτός Χορού, δημιουργώντας έτσι τη βάση της τραγωδίας.

⭐ Αξίζει να θυμάσαι: Η λέξη "τραγωδία" προέρχεται από το "τράγων ωδή" (τραγούδι των τράγων) και αναπτύχθηκε κυρίως στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., αντλώντας τα θέματά της κυρίως από τους μύθους που συνδέονταν με τη σύγχρονη επικαιρότητα.

Οι Δραματικοί Αγώνες και οι Συντελεστές τους

Οι δραματικοί αγώνες στην αρχαία Αθήνα ήταν μεγάλα πολιτιστικά γεγονότα. Πριν τους αγώνες, διοργανωνόταν ο προάγων, μια εκδήλωση όπου οι συντελεστές ανακοίνωναν τους τίτλους και τις υποθέσεις των έργων τους.

Κάθε παράσταση είχε πολλούς συντελεστές. Ο επώνυμος άρχων επέλεγε τους ποιητές και τους έδινε χορό, ενώ ο χορηγός - ένας πλούσιος Αθηναίος - αναλάμβανε τα έξοδα. Οι υποκριτές (ηθοποιοί) ήταν πάντα άντρες, αρχικά ένας, αργότερα δύο (με τον Αισχύλο) και τελικά τρεις (με τον Σοφοκλή). Ο χορός αποτελούνταν από 12-15 χορευτές και ένας αυλητής συνόδευε τα λυρικά μέρη.

Οι νικητές ποιητές έπαιρναν στέφανο από κισσό, ενώ οι χορηγοί χάλκινους τρίποδες. Τα ονόματά τους καταγράφονταν σε πλάκες που φυλάσσονταν στο δημόσιο αρχείο (διδασκαλίαι).

Τους δραματικούς αγώνες παρακολουθούσαν Αθηναίοι πολίτες, ξένοι, μέτοικοι και γυναίκες. Μάλιστα, οι φτωχοί πολίτες ενισχύονταν με θεωρικά χρήματα για να μπορούν να παρακολουθήσουν τις παραστάσεις.

⭐ Γνώριζες ότι: Στην αρχαία Αθήνα, κάθε ποιητής διαγωνιζόταν με μία τετραλογία - τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα! Αυτό σημαίνει ότι οι θεατές παρακολουθούσαν πολλές παραστάσεις μέσα σε λίγες μέρες.

Το Αρχαίο Θέατρο και τα Μέρη του

Το αρχαίο ελληνικό θέατρο είχε τρία βασικά μέρη. Το κοίλον ήταν ο χώρος για τους θεατές, με καθίσματα (εδώλια) τοποθετημένα αμφιθεατρικά. Χωριζόταν σε διαζώματα, ενώ οι σφηνοειδείς τομείς μεταξύ των κλιμάκων (σκαλιών) ονομάζονταν κερκίδες.

Η ορχήστρα ήταν ο κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος όπου έδρευε ο χορός. Στο κέντρο της βρισκόταν ο βωμός του Διονύσου, η θυμέλη.

Η σκηνή ήταν ένα ορθογώνιο οικοδόμημα που χρησίμευε για τις μεταμφιέσεις των υποκριτών και ως αποθήκη. Μπροστά από αυτήν ήταν η λογεία, ο υπερυψωμένος χώρος όπου έπαιζαν οι ηθοποιοί. Πάνω στη σκηνή υπήρχε το θεολογείο, όπου εμφανίζονταν οι θεοί.

Οι πάροδοι ήταν δύο διάδρομοι μεταξύ σκηνής και ορχήστρας. Από τη δεξιά πάροδο έμπαιναν όσοι έρχονταν από την πόλη ή το λιμάνι, ενώ από την αριστερή όσοι έρχονταν από τους αγρούς ή ξένη χώρα.

Για τις ανάγκες των παραστάσεων, οι αρχαίοι είχαν επινοήσει μηχανήματα όπως το εκκύκλημα (για παρουσίαση νεκρών), τον γερανό (για την εμφάνιση θεών), το βροντείο (για αναπαραγωγή βροντής) και τις περιάκτους (για εναλλαγή σκηνικών).

⭐ Σημαντικό: Στο αρχαίο θέατρο, ακόμα και η κατεύθυνση από την οποία εισέρχονταν οι ηθοποιοί είχε σημασία! Η είσοδος από τη δεξιά ή την αριστερή πάροδο έδινε πληροφορίες στους θεατές.

Η Τραγωδία και ο Ευριπίδης

Η τραγωδία, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, είναι μίμηση μιας σοβαρής και ολοκληρωμένης πράξης με συγκεκριμένη διάρκεια. Χρησιμοποιεί ποιητικό λόγο, παριστάνεται ενεργά και προκαλεί έλεο και φόβο στους θεατές, οδηγώντας στην κάθαρση των συναισθημάτων.

Η τραγωδία αποτελείται από διάφορα μέρη: τον πρόλογο (πριν την είσοδο του Χορού), την πάροδο (τραγούδι του Χορού κατά την είσοδό του), τα επεισόδια (διαλογικά μέρη μεταξύ των χορικών), τα στάσιμα (τραγούδια του Χορού μετά τα επεισόδια) και την έξοδο (το τελευταίο μέρος). Τα ποιοτικά στοιχεία της είναι ο μύθος (υπόθεση), το ήθος (χαρακτήρες), η διάνοια (ιδέες), η λέξη (γλώσσα), το μέλος (μουσική) και η όψη (σκηνικά).

Ο Ευριπίδης, μαζί με τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή, είναι ένας από τους τρεις μεγάλους τραγικούς ποιητές. Εισήγαγε σημαντικές καινοτομίες, όπως τον αφηγηματικό πρόλογο, τον "από μηχανής θεό", μείωσε τα χορικά και αύξησε τις μονωδίες. Ονομάστηκε "από σκηνής φιλόσοφος" επειδή οι ήρωές του εκφράζουν φιλοσοφικές ιδέες και προβληματισμούς.

Η τραγωδία "Ελένη" του Ευριπίδη γράφτηκε το 412 π.Χ., μεσούντος του Πελοποννησιακού πολέμου και ένα χρόνο μετά την καταστροφή των Αθηναίων στη Σικελία. Μέσα από το έργο, ο Ευριπίδης καταδικάζει τον πόλεμο και αμφισβητεί παραδοσιακές αξίες, επηρεασμένος από τη διδασκαλία των σοφιστών.

⭐ Σκέψου το: Ο Ευριπίδης ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του - παρουσίαζε τους ήρωές του με όλες τις ανθρώπινες αδυναμίες τους και αμφισβητούσε τις κοινωνικές συμβάσεις. Γι' αυτό και τα έργα του συνεχίζουν να είναι επίκαιρα και σήμερα!