Ο Διαφωτισμός - Όταν η λογική νίκησε τη δεδομένη

Φανταστείτε μια εποχή όπου κάποιοι άνθρωποι αποφάσισαν να αμφισβητήσουν τα πάντα! Ο 18ος αιώνας έφερε τεράστιες αλλαγές στην Ευρώπη. Ο πληθυσμός εκτοξεύτηκε, το εμπόριο άνθισε και η αστική τάξη δυνάμωσε. Ταυτόχρονα όμως, οι αγρότες και οι φτωχοί των πόλεων εξαθλιώθηκαν περισσότερο.

Η πρόοδος των φυσικών επιστημών και μεγάλοι στοχαστές όπως ο Φράνσις Μπέικον και ο Ρενέ Ντεκάρτ έδειξαν ότι η λογική μπορεί να εξηγήσει τα πάντα. Έτσι γεννήθηκε ο Διαφωτισμός - μια επανάσταση στη σκέψη!

Οι διαφωτιστές απέρριψαν κάθε αυθεντία και υποστήριξαν τα φυσικά δικαιώματα: ζωή, ιδιοκτησία, ισότητα στο νόμο και ελευθερία σκέψης. Ο Λοκ μίλησε για κοινωνικό συμβόλαιο, ο Ρουσό για γενική βούληση και ο Μοντεσκιέ για διάκριση εξουσιών.

Πρόσεξε: Αυτές οι ιδέες θα γίνουν η βάση για όλες τις μεγάλες επαναστάσεις που ακολούθησαν!

Εκπαίδευση, Οικονομία και η πρώτη Εγκυκλοπαίδεια

Ο Ρουσό επανέστησε ακόμα και στην εκπαίδευση με το βιβλίο του "Αιμίλιος". Φανταστείτε - πρότεινε ότι ο δάσκαλος δεν πρέπει να είναι αυθεντία και ο μαθητής να ανακαλύπτει μόνος του τη γνώση! Αυτό ήταν επαναστατικό για την εποχή.

Στην οικονομία, εμφανίστηκαν δύο νέες θεωρίες που άλλαξαν τα πάντα. Η φυσιοκρατία του Κενέ τόνισε τη σημασία της γεωργίας. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός του Άνταμ Σμιθ υποστήριξε την ελεύθερη αγορά - ιδέες που επηρεάζουν ακόμα σήμερα την παγκόσμια οικονομία.

Το κορώνισμα του Διαφωτισμού ήταν η Εγκυκλοπαίδεια των Ντιντερό και Ντ' Αλαμπέρ. Αυτό το εντυπωσιακό έργο 33 τόμων έκανε τη γνώση προσβάσιμη σε όλους!

Σκέψου το: Η σημερινή Wikipedia είναι σαν την ψηφιακή συνέχεια αυτής της πρώτης Εγκυκλοπαίδειας!

Αμερικανική Επανάσταση - Όταν οι ιδέες έγιναν πράξη

Στις 13 αμερικανικές αποικίες ζούσαν περίπου 1,750,000 άνθρωποι - μεταξύ τους και 340,000 μαύροι σκλάβοι. Οι βόρειες αποικίες είχαν αναπτύξει εμπόριο και ίδρυσαν τα πρώτα πανεπιστήμια (Χάρβαρντ, Γέιλ), ενώ οι νότιες βασίζονταν σε φυτείες.

Το πρόβλημα; Οι άποικοι δεν εκπροσωπούνταν στο αγγλικό κοινοβούλιο αλλά έπρεπε να πληρώνουν φόρους! Μετά τον Επταετή πόλεμο, η Αγγλία ζήτησε ακόμα περισσότερους φόρους. Οι Αμερικανοί αντέδρασαν δραματικά - σταμάτησαν να αγοράζουν αγγλικά προϊόντα και κατέστρεψαν φορτία τσαγιού.

Η μάχη του Λέξινγκτον (1775) ήταν η σπίθα που άναψε τη φωτιά. Στις 4 Ιουλίου 1776, ο Τόμας Τζέφερσον και ο Βενιαμίν Φραγκλίνος υπέγραψαν τη Διακήρυξη Ανεξαρτησίας - ένα κείμενο που άλλαξε την παγκόσμια ιστορία!

Ενδιαφέρον: Η φράση "χωρίς εκπροσώπηση, όχι φορολογία" έγινε το σύνθημα της επανάστασης!

Η γέννηση των ΗΠΑ και το νέο πολιτικό σύστημα

Η νίκη στο Γιόρκταουν (1781) τερμάτισε τον πόλεμο και ανάγκασε την Αγγλία να αναγνωρίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Αλλά το πραγματικό επίτευγμα ήταν η δημιουργία ενός εντελώς νέου πολιτικού συστήματος!

Οι Αμερικανοί εφάρμοσαν στην πράξη τις ιδέες του Διαφωτισμού. Η κεντρική κυβέρνηση αναλάμβανε την οικονομία, άμυνα και εξωτερική πολιτική. Οι πολιτείες κρατούσαν τον έλεγχο της τοπικής αυτοδιοίκησης, δικαιοσύνης και εκπαίδευσης.

Το Κογκρέσο έγινε η νομοθετική εξουσία, ο Πρόεδρος η εκτελεστική, και η δικαστική εξουσία έγινε ανεξάρτητη και αιρετή. Αυτή η διάκριση εξουσιών που πρότεινε ο Μοντεσκιέ εφαρμόστηκε για πρώτη φορά σε μια ολόκληρη χώρα!

Προσοχή για εξετάσεις: Η αμερικανική επανάσταση απέδειξε ότι οι ιδέες του Διαφωτισμού μπορούσαν να γίνουν πραγματικότητα!

Γαλλική Επανάσταση - Η μεγάλη έκρηξη της ιστορίας

Στη Γαλλία του 1789, η κοινωνία ήταν χωρισμένη σε τρεις τάξεις. Ο κλήρος και οι ευγενείς είχαν προνόμια, ενώ η τρίτη τάξη (αστοί, αγρότες, εργάτες) είχε μόνο υποχρεώσεις και πλήρωνε όλους τους φόρους! Η οικονομικά ισχυρή αστική τάξη δεν είχε καμία λέξη στις αποφάσεις.

Όταν ο Λουδοβίκος ΙΣΤ' συγκάλεσε τη Συνέλευση των τάξεων για να ζητήσει νέους φόρους, η τρίτη τάξη αντέδρασε! Αυτοανακηρύχθηκε Εθνική Συνέλευση και μετά Συντακτική. Στις 14 Ιουλίου 1789, ο λαός κατέλαβε τη Βαστίλη - το σύμβολο της καταπίεσης!

Η Συντακτική Συνέλευση κατάργησε τα προνόμια και ψήφισε τη Διακήρυξη δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη. Το πρώτο Σύνταγμα της Γαλλίας (1791) καθιέρωσε τη συνταγματική μοναρχία και τη διάκριση εξουσιών.

Κλειδί για τις εξετάσεις: Η 14η Ιουλίου παραμένει μέχρι σήμερα η εθνική γιορτή της Γαλλίας!

Η ραδικαλοποίηση της επανάστασης και ο Τρόμος

Η επανάσταση ραδικαλοποιήθηκε γρήγορα. Η εθνικοποίηση της περιουσίας του κλήρου και η μετατροπή των κληρικών σε κρατικούς λειτουργούς προκάλεσε αναταραχή. Οι συντεχνίες καταργήθηκαν και οι απεργίες απαγορεύτηκαν.

Οι Γιρονδίνοι που ελέγχαν τη Νομοθετική Συνέλευση κήρυξαν πόλεμο κατά της Αυστρίας και Πρωσίας. Ο βασιλιάς συνωμότησε με τους εχθρούς, αλλά οι suns-culottes (οι φτωχοί του Παρισιού) επαναστάτησαν ξανά.

Η Β' φάση (1792-1794) ήταν η πιο ραδικαλή. Καταργήθηκε η μοναρχία, δημιουργήθηκε αβασίλευτη δημοκρατία και ο βασιλιάς αποκεφαλίστηκε. Ο Ροβεσπιέρος και οι Ορεινοί επέβαλαν τον "Τρόμο" - χιλιάδες εκτελέσεις για "αντεπαναστατική δράση".

Τελικά, η ακραία βία προκάλεσε αντιδράσεις και ο Ροβεσπιέρος εκτελέστηκε στις 28 Ιουλίου 1794.

Σημείωση: Η Γαλλική Επανάσταση έδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να ξεφύγει μια επανάσταση από τους αρχικούς της στόχους!

Ο ελληνισμός πριν την επανάσταση - Η μεγάλη αφύπνιση

Στα μέσα του 18ου αιώνα, οι Έλληνες ζούσαν μια εκπληκτική οικονομική άνθιση! Το ευρωπαϊκό εμπόριο με την Ανατολή άνθιζε και οι Έλληνες καραβοκύρηδες αξιοποίησαν τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καιναρτζή (1774). Εμπορικά κέντρα όπως τα Ιωάννινα, Θεσσαλονίκη και Σμύρνη έγιναν κοσμοπολίτικες πόλεις.

Η ελληνική κοινωνία ήταν πολύπλοκη. Οι Φαναριώτες κατείχαν σημαντικές θέσεις στη διοίκηση, οι πρόκριτοι εισέπρατταν φόρους για τους Οθωμανούς. Στα βουνά, οι κλέφτες και αρματολοί δημιουργούσαν παράλληλες εξουσίες.

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός διαδόθηκε μέσω των εμπόρων και των λογίων που ταξίδευαν στην Ευρώπη. Οι διαφωτιστές πίστευαν ότι η λογική μπορούσε να αλλάξει τον κόσμα, θαύμαζαν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και προωθούσαν την εκπαίδευση. Κορυφαίοι εκπρόσωποι ήταν ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής.

Σημαντικό: Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός συνδύασε τις ευρωπαϊκές ιδέες με τον θαυμασμό για την αρχαία Ελλάδα!

Η Φιλική Εταιρεία - Η μυστική προετοιμασία της επανάστασης

Το 1814 στην Οδησσό της Ρωσίας, τέσσερις Έλληνες έμποροι - Νικόλαος Σκουφάς, Αθανάσιος Τσακάλωφ, Εμμανουήλ Ξάνθος και Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος - ίδρυσαν τη Φιλική Εταιρεία. Στόχος τους ήταν η προετοιμασία του ενόπλου αγώνα για ανεξαρτησία.

Αντιμετώπιζαν τεράστιες δυσκολίες: ο Ελληνισμός ήταν διάσπαρτος, έπρεπε να δρουν μυστικά και πολλοί Έλληνες είχαν απογοητευθεί από παλιές αποτυχίες. Όμως η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε κρίση, οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης διαδίδονταν και πολλοί Έλληνες ονειρεύονταν ανεξάρτητο κράτος.

Η Εταιρεία λειτουργούσε σαν μυστική οργάνωση με όρκους πίστης, ψευδώνυμα και κρυπτογράφηση. Απευθυνόταν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Στη διοίκηση ανατέθηκε στον Αλέξανδρο Υψηλάντη.

Η επανάσταση στις Ηγεμονίες άρχισε στις 24 Φεβρουαρίου 1821, αλλά η μάχη στο Δραγατσάνι (7 Ιουνίου 1821) κατέληξε σε ήττα.

Προσοχή: Παρά την αποτυχία στις Ηγεμονίες, η Φιλική Εταιρεία είχε ήδη προετοιμάσει την εξέγερση στον ελλαδικό χώρο!

Η έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης (1821-1824)

Στον ελλαδικό χώρο οι συνθήκες ήταν πολύ πιο ευνοϊκές! Οι ελληνικοί πληθυσμοί ήταν πυκνότεροι, ο οθωμανικός στρατός περιορισμένος και οι Τούρκοι απασχολημένοι με τον Αλή Πασά. Τα ορεινά εδάφη διευκόλυναν τον κλεφτοπόλεμο.

Οι επαναστατικές εστίες άπλωσαν από την Πελοπόννησο μέχρι τη Θράκη, αλλά η επανάσταση εδραιώθηκε κυρίως στην Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα και τα νησιά του Αιγαίου.

Ηρωικές μορφές όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, οι Ανδρέας Μιαούλης, Κωνσταντίνος Κανάρης, Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και Μαντώ Μαυρογένους έγραψαν τις δικές τους ιστορίες δόξας.

Οι πρώτες επιτυχίες ήταν εντυπωσιακές: άλωση της Τριπολιτσάς (1821), νίκη στα Δερβενάκια (1822), ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο από τον Κανάρη. Αλλά οι Τούρκοι απάντησαν με αιματηρά αντίποινα - η σφαγή της Χίου και ο απαγχονισμός του πατριάρχη Γρηγορίου Ε' συγκλόνισαν την Ευρώπη.

Ηρωικό γεγονός: Ο Μάρκος Μπότσαρης σκοτώθηκε πολεμώντας στο Καρπενήσι το 1823, αλλά το όνομά του έγινε θρύλος!

Η κρίσιμη φάση και η διεθνής παρέμβαση (1825-1827)

Το 1825 η επανάσταση μπήκε σε κρίσιμη φάση. Ο σουλτάνος συμμάχησε με τον Μοχάμεντ Άλη της Αιγύπτου και ο Ιμπραήμ ανακατέλαβε μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου. Η πολιορκία του Μεσολογγίου (1825-1826) έγινε σύμβολο αντίστασης, αλλά τελικά η πόλη έπεσε.

Ο θάνατος του Καραϊσκάκη (1827) και η κατάληψη της Ακρόπολης έφεραν την επανάσταση σε άμεσο κίνδυνο. Η κατάσταση φαινόταν απελπιστική.

Τότε παρενέβη η διεθνής κοινότητα! Η Συνθήκη του Λονδίνου (6 Ιουλίου 1827) μεταξύ Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας άλλαξε τα δεδομένα. Οι τρεις μεγάλες δυνάμεις αποφάσισαν να υποστηρίξουν τη δημιουργία ελληνικού κράτους.

Έτσι, μετά από έξι χρόνια αγώνα, θυσιών και ηρωισμού, το όνειρο των Ελλήνων για ανεξαρτησία άρχισε να γίνεται πραγματικότητα.

Το κλειδί: Η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν μόνο ελληνική υπόθεση - έγινε διεθνές ζήτημα που συγκίνησε όλη την Ευρώπη!