Από τη Φυσική στη Συστηματική Ρητορεία

Στον Όμηρο, η φυσική ρητορεία ήταν θεϊκό χάρισμα. Οι ήρωες έπρεπε να είναι τόσο "μύθων τε ρητήρ" (ομιλητής) όσο και "έμπων τε πρακτήρ" (άνδρας της δράσης). Η ομηρική αγορά ήταν "κυδιάνειρα" - έφερνε δόξα όπως και η μάχη.

Η συστηματική ρητορεία γεννήθηκε στη Σικελία μετά το 466 π.Χ., όταν καταλύθηκαν οι τυραννίδες. Ο Κόραξ και ο Τισίας δημιούργησαν το πρώτο εγχειρίδιο ρητορικής, χωρίζοντας τον λόγο σε μέρη και εισάγοντας τα "εικότα" (λογικά επιχειρήματα).

Σημείωση: Η μετάβαση από φυσικό ταλέντο σε επιστημονική μέθοδο αλλάζει όλη την πολιτική ζωή της εποχής.

Στην Αθήνα, η δημοκρατία, τα δικαστήρια και ο φιλόλογος χαρακτήρας των πολιτών δημιούργησαν το ιδανικό περιβάλλον για την άνθιση της ρητορικής.

Σοφιστές - Οι Δάσκαλοι της Ανώτερης Παιδείας

Οι σοφιστές επαναστάτησαν τη ρητορεία. Ο Γοργίας έφτασε στην Αθήνα το 427 π.Χ. και εντυπωσίασε με τα "γοργίεια σχήματα" και την έννοια του "καιρού" - της κατάλληλης στιγμής για κάθε λόγο.

Ο Πρωταγόρας εισήγαγε τους "δισσούς λόγους" - την ιδέα ότι για κάθε θέμα υπάρχουν δύο αντίθετες απόψεις. Η ρητορεία έγινε "πειθούς δημιουργός", με στόχο να πείσει και όχι να ανακαλύψει την αλήθεια.

Προσοχή: Ο Πλάτωνας επέκρινε σκληρά τη ρητορεία, θεωρώντας την "εμπειρία" και όχι επιστήμη.

Ο Ισοκράτης υπερασπίστηκε τη ρητορεία, δίνοντάς της παιδευτικό χαρακτήρα. Για αυτόν, η "φιλοσοφία" ήταν η γενική πνευματική καλλιέργεια που έφτιαχνε "ανθρώπους δράσεως".

Τα Τρία Είδη του Ρητορικού Λόγου

Οι αττικοί ρήτορες χώρισαν τους λόγους σε τρεις κατηγορίες, ανάλογα με το σκοπό τους.

Συμβουλευτικοί λόγοι εκφωνούνταν στην Εκκλησία του Δήμου, που συνεδρίαζε 40 φορές το χρόνο στην Πνύκα, την Αγορά ή το Θέατρο του Διονύσου. Οι ρήτορες προέτρεπαν ή απέτρεπαν τον λαό για μελλοντικές αποφάσεις - πόλεμο, ειρήνη, νόμους. Ο Δημοσθένης ήταν ο μεγαλύτερος σε αυτό το είδος.

Δικανικοί λόγοι αφορούσαν πράξεις του παρελθόντος στα δικαστήρια. Η Ηλιαία ήταν το κυριότερο δικαστήριο με 6.000 δικαστές (Ηλιαστές). Οι λογογράφοι, όπως ο Λυσίας, έγραφαν λόγους για τους διαδίκους.

Χρήσιμο: Ο χρόνος των αγορεύσεων μετριόταν με την κλεψύδρα - ένα υδραυλικό ωρολόγιο!

Δικαστήρια και Επιδεικτικοί Λόγοι

Στα αθηναϊκά δικαστήρια, οι Ηλιαστές ήταν απλοί πολίτες χωρίς νομική πείρα. Γι' αυτό οι λογογράφοι ήταν απαραίτητοι - γνώριζαν τους νόμους και την ψυχολογία των δικαστών. Η ψηφοφορία ήταν μυστική και οι δικαστές έπαιρναν 2-3 οβολούς αποζημίωση.

Οι επιδεικτικοί ή πανηγυρικοί λόγοι εκφωνούνταν σε γιορτές και συγκεντρώσεις. Σκοπός τους ήταν να εγκωμιάσουν ή να επικρίνουν πρόσωπα και πράξεις, αλλά και να επιδείξουν τη ρητορική δεινότητα του ομιλητή. Ο Ισοκράτης ήταν ο κορυφαίος σε αυτό το είδος.

Ενδιαφέρον: Οι επιτάφιοι λόγοι ανήκαν στους επιδεικτικούς και συνδύαζαν παρελθόν με προβλέψεις για το μέλλον.

Κάθε είδος λόγου είχε τους δικούς του κανόνες και απευθυνόταν σε διαφορετικό κοινό με συγκεκριμένους στόχους.

Η Δομή του Ρητορικού Λόγου

Κάθε ρητορικός λόγος ακολουθούσε συγκεκριμένη δομή: προοίμιο, διήγηση, απόδειξη και επίλογος.

Στην απόδειξη (πίστις), το ουσιαστικότερο μέρος, οι ρήτορες χρησιμοποιούσαν πέντε βασικά εργαλεία. Τα ενθυμήματα ήταν συλλογισμοί που στηρίζονταν σε "κοινούς τόπους" - παραδεκτές από όλους απόψεις. Τα παραδείγματα από την ιστορία έδειχναν ότι "αυτό που συμβαίνει στον έναν, συμβαίνει παντού".

Οι γνώμες ήταν αποφθέγματα για γενικά ζητήματα, ενώ τα ήθη έφτιαχναν την εντύπωση του έντιμου ανθρώπου. Τα πάθη διεγείρουν τις ψυχές των ακροατών όπως θέλει ο ρήτορας.

Σημαντικό: Η "ηθοποιία" και "παθοποιία" είχαν μεγάλη επίδραση σε όλα τα μέρη του λόγου.

Ο επίλογος ανακεφαλαίωνε και συχνά περιείχε έντονη συναισθηματική φόρτιση για να επηρεάσει τελικά τους ακροατές.