Κοινωνικές και Πολιτικές Διαστάσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης

Η Βιομηχανική Επανάσταση δεν άλλαξε μόνο την παραγωγή - μετέτρεψε ολόκληρες κοινωνίες. Ο πληθυσμός αυξήθηκε δραματικά και εκατομμύρια άνθρωποι μετακόμισαν στις βιομηχανικές πόλεις ψάχνοντας δουλειά.

Οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί ήταν επαναστατικοί. Οι αριστοκράτες έχασαν τη δύναμή τους στη Γαλλία, ενώ στην Αγγλία έγιναν επιχειρηματίες. Την κυρίαρχη θέση πήραν οι αστοί: μεγαλοαστοί (βιομήχανοι, τραπεζίτες), μεσαστοί (επαγγελματίες) και μικροαστοί (υπάλληλοι).

Ταυτόχρονα γεννήθηκαν οι σοσιαλιστικές θεωρίες. Ο Καρλ Μαρξ υποστήριξε ότι η εργατική τάξη πρέπει να ανατρέψει τον καπιταλισμό και να δημιουργήσει μια κοινωνία χωρίς τάξεις. Οι πρώτοι σοσιαλιστές όπως ο Σαιν Σιμόν ονειρεύτηκαν μια ιδανική κοινωνία - γι' αυτό τους λέμε "ουτοπικούς".

Σημείωση: Η θεωρία του Μαρξ έγινε η βάση για όλα τα σύγχρονα εργατικά κινήματα που γνωρίζουμε σήμερα.

Συνδικαλισμός και Χειραφέτηση της Γυναίκας

Οι εργάτες δεν έμειναν παθητικοί μπροστά στην εκμετάλλευση. Αρχικά ξεσηκώθηκαν αυθόρμητα, αλλά μετά το 1830 οργανώθηκαν και άρχισαν να διεκδικούν συγκεκριμένα δικαιώματα όπως την οκτάωρη εργασία.

Το συνδικαλιστικό κίνημα σημείωσε σημαντικές νίκες τον 19ο αιώνα: μείωση των ωρών εργασίας, δημιουργία ταμείων ασφάλισης και υπογραφή των πρώτων συλλογικών συμβάσεων. Η 1η Μαΐου 1886 έμεινε στην ιστορία όταν μια απεργία στο Σικάγο για οκτάωρη εργασία καταπνίγηκε στο αίμα.

Ταυτόχρονα, η χειραφέτηση της γυναίκας άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά. Όταν οι γυναίκες άρχισαν να εργάζονται, απέκτησαν οικονομική ανεξαρτησία και διεκδίκησαν νομικά και πολιτικά δικαιώματα. Η Εμελίν Πανκχαρστ ίδρυσε το 1903 την πρώτη οργανωμένη γυναικεία ένωση.

Σκέψου: Χωρίς αυτούς τους αγώνες, σήμερα δε θα είχες οκτάωρο, άδειες ή ασφάλιση!

Ο Καποδίστριας ως Κυβερνήτης (1828-1831)

Ο Ιωάννης Καποδίστριας ανέλαβε μια χώρα σε χάλια το 1828. Η Ελλάδα μόλις είχε βγει από έναν καταστροφικό εμφύλιο και χρειαζόταν επείγουσα ανοικοδόμηση. Ο Καποδίστριας το κατάλαβε και έθεσε στόχους σε τέσσερις τομείς: διοίκηση, στρατό, οικονομία και εκπαίδευση.

Στη διοίκηση συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες, σταμάτησε το σύνταγμα της Τροιζήνας και δημιούργησε το Πανελλήνιον για να τον συμβουλεύει. Στο στρατιωτικό κομμάτι οργάνωσε τακτικές ένοπλες δυνάμεις και ίδρυσε το Λόχο των Ευελπίδων.

Οικονομικά, ίδρυσε κρατικό ταμείο και τράπεζα, κόπησε το δικό του νόμισμα (φοίνικας) και προώθησε νέες καλλιεργητικές μεθόδους. Στην εκπαίδευση δημιούργησε το Ορφανοτροφείο της Αίγινας και αλληλοδιδακτικά σχολεία, αν και δεν ίδρυσε πανεπιστήμιο.

Καταπληκτικό: Η τελευταία μάχη της Επανάστασης έγινε στην Πέτρα Βοιωτίας στις 12 Σεπτεμβρίου 1829 - και κέρδισαν οι Έλληνες!

Η Τραγική Κατάληξη του Καποδίστρια

Παρά τα επιτεύγματά του, ο Καποδίστριας δημιούργησε πολλούς εχθρούς. Ο συγκεντρωτισμός του ενόχλησε τους τοπικούς πρόκριτους που είχαν χάσει την εξουσία τους. Οι φιλελεύθεροι διανοούμενοι τον θεωρούσαν απολυταρχικό, ενώ η Αγγλία και η Γαλλία τον έβλεπαν ως όργανο της Ρωσίας.

Οι αντιδράσεις ξεκίνησαν το 1830. Ο Μιαούλης ανατίναξε δύο ελληνικά πλοία στον Πόρο, ενώ στην Ύδρα η εφημερίδα "Απόλλων" έφτασε στο σημείο να προπαγανδίζει τη δολοφονία του Κυβερνήτη.

Το τραγικό τέλος ήρθε στις 27 Σεπτεμβρίου 1831. Ο Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης δολοφόνησαν τον Καποδίστρια στο Ναύπλιο, αφήνοντας τη χώρα χωρίς ηγεσία.

Το Πρωτόκολλο Ανεξαρτησίας του 1830 είχε ήδη αναγνωρίσει το ελληνικό κράτος με σύνορα από τον Αμβρακικό ως τον Παγασητικό κόλπο, περιλαμβάνοντας Πελοπόννησο, Στερεά, Εύβοια και τα νησιά.

Προσοχή: Η δολοφονία του Καποδίστρια άφησε την Ελλάδα σε χάος για χρόνια!

Συνταγματική Μοναρχία και η Μεγάλη Ιδέα (1843-1862)

Μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, ο Όθωνας αναγκάστηκε να δώσει σύνταγμα. Το Σύνταγμα του 1844 καθιέρωσε συνταγματική μοναρχία με τρεις εξουσίες, αν και ο βασιλιάς είχε υπερεξουσίες που νόθευαν τη δημοκρατικότητα.

Ένα σοβαρό πρόβλημα ήταν η διαμάχη αυτοχθόνων-ετεροχθόνων. Οι αυτόχθονες παραπονιόντουσαν ότι οι ετερόχθονες είχαν καταλάβει τις καλύτερες θέσεις στη διοίκηση. Έτσι αποφασίστηκε να περιοριστούν οι διορισμοί των ετεροχθόνων.

Την περίοδο αυτή διαμορφώθηκε η Μεγάλη Ιδέα - η ιδεολογία για εδαφική επέκταση της Ελλάδας στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Ο αλυτρωτισμός έγινε κρατική πολιτική που αποσκοπούσε στην απελευθέρωση των υπόδουλων Ελλήνων.

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1854-1856) έδωσε την ευκαιρία για δράση, αλλά τα αγγλικά και γαλλικά στρατεύματα κατέλαβαν τον Πειραιά απαιτώντας ελληνική ουδετερότητα.

Σημαντικό: Το Χάτι Χουμαγιούν (1856) διακήρυξε την ισότητα όλων των υπηκόων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Γεώργιος Α' και το Σύνταγμα του 1864

Μετά την έξωση του Όθωνα το 1862, βασιλιάς έγινε ο 18χρονος Δανός πρίγκιπας Γεώργιος Α'. Ως δώρο ενθρόνισης, η Αγγλία παραχώρησε στην Ελλάδα τα Επτάνησα που ενσωματώθηκαν στις 23 Σεπτεμβρίου/5 Οκτωβρίου 1864.

Το νέο Σύνταγμα του 1864 ήταν πολύ πιο δημοκρατικό. Αναγνώρισε τον λαό ως κυρίαρχο παράγοντα ("Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους") και καθιέρωσε τη Βασιλευόμενη Δημοκρατία. Δικαίωμα ψήφου είχαν οι άνδρες άνω των 21 ετών.

Στις εσωτερικές εξελίξεις ξεχώρισε ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1864-1871) που διένειμε εθνικά κτήματα και πέτυχε την ειρηνική προσάρτηση της Θεσσαλίας και μέρους της Ηπείρου στο Συνέδριο του Βερολίνου (1878).

Όμως υπήρχαν προβλήματα στη λειτουργία του κοινοβουλευτικού θεσμού: οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν ήταν μόνιμοι, δεν υπήρχαν συγκροτημένα κόμματα και ο βασιλιάς διόριζε όποιον πρωθυπουργό ήθελε.

Καμπή: Ο Χαρίλαος Τρικούπης με το άρθρο "Τις πταίει;" (1874) καθιέρωσε την αρχή της δεδηλωμένης.

Ο Δικομματισμός: Τρικούπης εναντίον Δηλιγιάννη

Μετά την εφαρμογή της αρχής της δεδηλωμένης, επικράτησε ο δικομματισμός (1885-1895). Δύο μεγάλα κόμματα εναλλάσσονταν στην εξουσία: του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη.

Ο Τρικούπης ήθελε να δημιουργήσει ένα σύγχρονο κράτος. Κατασκεύασε μεγάλα έργα (σιδηρόδρομους, διώρυγα Κορίνθου), ανασυγκρότησε τις ένοπλες δυνάμεις και εξυγίανε τη δημόσια διοίκηση. Για να τα χρηματοδοτήσει όλα αυτά, επέβαλε βαρύτατη φορολογία και πήρε μεγάλα δάνεια από το εξωτερικό.

Ο Δηλιγιάννης ακολουθούσε διαφορετική φιλοσοφία. Υποστήριζε μικρότερη φορολόγηση, προστάτευε τους μικροκαλλιεργητές και κατήργησε τους αντικειμενικούς νόμους πρόσληψης του Τρικούπη. Θεωρούσε ότι η ανάπτυξη έπρεπε να γίνει με τις παραδοσιακές παραγωγικές δυνάμεις.

Το αποτέλεσμα; Πτώχευση το 1893! Ο Τρικούπης δεν εκλέχτηκε στις εκλογές του 1895 και πέθανε στη Γαλλία το 1896.

Στοίχημα: Οι πολιτικές τους διαφορές συνεχίζουν να επηρεάζουν την ελληνική πολιτική μέχρι σήμερα!

Η Καταστροφή του 1897 και ο Διεθνής Έλεγχος

Ο Δηλιγιάννης ανέλαβε την εξουσία το 1895 αντιμετωπίζοντας τεράστια προβλήματα. Όταν ξέσπασε επανάσταση στην Κρήτη το 1896, έστειλε στρατό για να βοηθήσει την ένωση. Αυτό προκάλεσε ελληνοτουρκικό πόλεμο στη Θεσσαλία το 1897.

Η ήττα του ελληνικού στρατού ήταν συντριπτική. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος που ήταν αρχηγός δεν κατάφερε τίποτα, και οι Οθωμανικές δυνάμεις έφτασαν μέχρι τη Λαμία. Οι συνέπειες ήταν καταστροφικές για τη χώρα.

Η Ελλάδα αναγκάστηκε να πληρώσει τεράστια πολεμική αποζημίωση στην Τουρκία. Για να το κάνει αυτό, έπρεπε να πάρει νέο δάνειο και να δεχτεί την Επιτροπή Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου που ανέλαβε τη διαχείριση των ελληνικών δημοσίων εσόδων.

Η λαϊκή δυσαρέσκεια κατά των πολιτικών και του βασιλιά μετά την ήττα, σε συνδυασμό με τις συνεχείς παρεμβάσεις του Γεωργίου στην πολιτική ζωή, οδήγησαν τελικά στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί το 1909.

Ιστορική Στιγμή: Η ήττα του 1897 έμεινε στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο της εθνικής ταπείνωσης.

Σύνοψη: Από την Έξωση του Όθωνα στο Γουδί

Η περίοδος από το 1862 ως το 1909 ήταν γεμάτη πολιτικές αλλαγές και κοινωνικές εξελίξεις. Ο νεαρός Γεώργιος Α' ήρθε από τη Δανία φέρνοντας και την ένωση των Επτανήσων ως δώρο ενθρόνισης.

Το Σύνταγμα του 1864 καθιέρωσε τη βασιλευόμενη δημοκρατία με δημοκρατικές αρχές. Ο λαός αναγνωρίστηκε ως κυρίαρχος παράγοντας, η Γερουσία καταργήθηκε και η δικαστική εξουσία έγινε ανεξάρτητη. Δικαίωμα ψήφου είχαν μόνο οι άντρες άνω των 21 ετών.

Στις εσωτερικές εξελίξεις ξεχώρισε ο Κουμουνδούρος με τη διανομή εθνικών γαιών και τη διεύρυνση των συνόρων. Προβλήματα όμως υπήρχαν στον κοινοβουλευτισμό, καθώς οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν ήταν μόνιμοι και ο βασιλιάς παρενέβαινε αυθαίρετα.

Η λύση ήρθε από τον Τρικούπη με την αρχή της "δεδηλωμένης": ο βασιλιάς έπρεπε να διορίζει πρωθυπουργό μόνο εκείνον που είχε την υποστήριξη της πλειοψηφίας των βουλευτών.

Καταλαβαίνεις; Αυτές οι μεταρρυθμίσεις έθεσαν τις βάσεις του σύγχρονου ελληνικού κοινοβουλευτισμού.

Δικομματισμός και η Πορεία προς την Κρίση

Στην περίοδο 1885-1895 επικράτησε ο δικομματισμός με δύο κόμματα να εναλλάσσονται στην εξουσία. Οι Χαρίλαος Τρικούπης και Θεόδωρος Δηλιγιάννης εκπροσωπούσαν εντελώς διαφορετικές φιλοσοφίες διακυβέρνησης.

Ο Τρικούπης στόχευε στη δημιουργία σύγχρονου κράτους με μεγάλα έργα υποδομής (σιδηρόδρομος, διώρυγα Κορίνθου), ανασυγκρότηση ενόπλων δυνάμεων και εξυγίανση της δημόσιας διοίκησης. Τα χρηματοδότησε με βαρύτατη φορολογία και μεγάλα εξωτερικά δάνεια.

Αντίθετα, ο Δηλιγιάννης προτίμησε μικρότερη φορολόγηση και υποστήριξη των μεσαίων στρωμάτων. Κατήργησε τους τρικουπικούς νόμους για αντικειμενικά κριτήρια πρόσληψης και προώθησε την ανάπτυξη με παραδοσιακές παραγωγικές δυνάμεις.

Το 1893 η χώρα κηρύχτηκε σε πτώχευση, ενώ το 1897 ο ελληνοτουρκικός πόλεμος στη Θεσσαλία κατέληξε σε συντριπτική ήττα. Η Επιτροπή Διεθνούς Ελέγχου ανέλαβε τη διαχείριση των ελληνικών εσόδων, ενώ η λαϊκή δυσαρέσκεια οδήγησε τελικά στο κίνημα του Γουδί το 1909.

Προσοχή: Αυτή η κρίση έδειξε τα όρια της τότε πολιτικής τάξης και την ανάγκη για ριζικές αλλαγές.