Σημειώσεις Ανοργάνης Χημείας Θερμοχημεία / Χημική Κινητική για Πανελλαδικές 2026

Περιοδικός Πίνακας - Βασικές Αρχές

Η περιοδικότητα είναι το κλειδί για να καταλάβεις γιατί τα στοιχεία συμπεριφέρονται όπως συμπεριφέρονται. Ο νόμος του Moseley λέει ότι οι ιδιότητες των στοιχείων επαναλαμβάνονται ανάλογα με τον ατομικό τους αριθμό.

Στην ίδια περίοδο, όλα τα άτομα έχουν τον ίδιο αριθμό στιβάδων. Για παράδειγμα, στη 3η περίοδο όλα έχουν 3 στιβάδες.

💡 Συμβουλή: Θυμήσου ότι η περίοδος = αριθμός στιβάδων!

Ο περιοδικός πίνακας χωρίζεται σε τομείς ανάλογα με το που "μπαίνει" το τελευταίο ηλεκτρόνιο: s, p τομείς (κύριες ομάδες) και d, f τομείς (δευτερεύουσες ομάδες). Τα στοιχεία μετάπτωσης βρίσκονται στον d τομέα και έχουν ειδικές ιδιότητες.

Στοιχεία Μετάπτωσης

Τα μεταβατικά στοιχεία είναι αυτά που γεμίζουν σταδιακά τις d υποστιβάδες. Έχουν τρεις σειρές: 1η (3d), 2η (4d), 3η (5d).

Πρόσεχε τις εξαιρέσεις: Το χρώμιο (Cr) και ο χαλκός (Cu) στην πρώτη σειρά δεν ακολουθούν τον κανόνα λόγω σταθερότητας.

💡 Για τις εξετάσεις: Μάθε τις 6 κοινές ιδιότητες των στοιχείων μετάπτωσης - συχνά πέφτουν!

Οι κοινές ιδιότητες τους είναι: μεταλλικός χαρακτήρας, πολλοί αριθμοί οξείδωσης, παραμαγνητισμός, σύμπλοκα ιόντα, έγχρωμες ενώσεις και καταλυτικές ιδιότητες.

Η ατομική ακτίνα μειώνεται από αριστερά προς τα δεξιά γιατί αυξάνεται το πυρηνικό φορτίο. Παράλληλα, η ηλεκτροθετικότητα μειώνεται ενώ η ηλεκτραρνητικότητα αυξάνεται.

Μεταλλικός και Αμεταλλικός Χαρακτήρας

Καθώς πας από αριστερά προς τα δεξιά σε μια περίοδο, ο μεταλλικός χαρακτήρας μειώνεται και ο αμεταλλικός αυξάνεται. Στη μέση βρίσκονται τα μεταλλοειδή με ενδιάμεσες ιδιότητες.

Αυτή η αλλαγή φαίνεται παντού: στα χλωρίδια (από ιοντικά γίνονται ομοιοπολικά), στα οξείδια (από βασικά γίνονται όξινα), ακόμα και στα σημεία τήξης.

💡 Τρικ για τη μνήμη: Αριστερά = μέταλλα = βασικά οξείδια, Δεξιά = αμέταλλα = όξινα οξείδια

Τα βασικά οξείδια (των μετάλλων) αντιδρούν με νερό και δίνουν βάσεις, ενώ τα όξινα οξείδια (των αμετάλλων) δίνουν οξέα. Τα επαμφοτερίζοντα (BeO, Al₂O₃) μπορούν και τα δύο.

Ατομική Ακτίνα

Η ατομική ακτίνα είναι η απόσταση από τον πυρήνα μέχρι το πιο εξωτερικό ηλεκτρόνιο. Πρακτικά, είναι το μισό της απόστασης μεταξύ δύο γειτονικών ατόμων.

Εξαρτάται από δύο βασικούς παράγοντες: τον κύριο κβαντικό αριθμό $n$ και το δραστικό πυρηνικό φορτίο $Z*$. Όσο μεγαλώνει το n, τόσο μεγαλώνει η ακτίνα. Όσο μεγαλώνει το Z*, τόσο μικραίνει.

💡 Απλή φόρμουλα: Z* = Z - s (όπου s η σταθερά προάσπισης των εσωτερικών ηλεκτρονίων)

Σε ομάδα: η ακτίνα αυξάνεται προς τα κάτω (περισσότερες στιβάδες). Σε περίοδο: μειώνεται προς τα δεξιά (μεγαλύτερο Z*). Στα στοιχεία μετάπτωσης η μεταβολή είναι μικρή γιατί τα ηλεκτρόνια μπαίνουν σε εσωτερική στιβάδα.

Ενέργεια Ιοντισμού

Η πρώτη ενέργεια ιοντισμού (Ei₁) είναι η ενέργεια που χρειάζεται για να "βγάλεις" το πιο χαλαρό ηλεκτρόνιο από ένα άτομο. Είναι πάντα ενδόθερμη (ΔΗ > 0).

Η σειρά είναι λογική: Ei₁ < Ei₂ < Ei₃... γιατί κάθε φορά το κατιόν γίνεται μικρότερο και "κρατάει" δυνατότερα τα ηλεκτρόνια του.

💡 Για να θυμάσαι: Μεγάλη ατομική ακτίνα = μικρή ενέργεια ιοντισμού

Την επηρεάζουν: ο κύριος κβαντικός αριθμός (όσο μεγαλύτερος, τόσο μικρότερη Ei) και το δραστικό πυρηνικό φορτίο (όσο μεγαλύτερο, τόσο μεγαλύτερη Ei). Στην πράξη: σε περίοδο αυξάνεται προς τα δεξιά, σε ομάδα αυξάνεται προς τα πάνω.

Ηλεκτροθετικότητα και Ηλεκτραρνητικότητα

Η ηλεκτροθετικότητα μετράει πόσο εύκολα ένα στοιχείο "χάνει" ηλεκτρόνια, ενώ η ηλεκτραρνητικότητα πόσο δυνατά τα "τραβάει".

Η ηλεκτροθετικότητα μεταβάλλεται αντίθετα από την ενέργεια ιοντισμού. Η ηλεκτραρνητικότητα μεταβάλλεται όμοια με την ενέργεια ιοντισμού.

💡 Ακραίες τιμές: Φθόριο (F) = πιο ηλεκτραρνητικό, Φράγκιο (Fr) = πιο ηλεκτροθετικό

Τα ευγενή αέρια έχουν υψηλές ενέργειες ιοντισμού λόγω της σταθερής τους δομής. Οι ημισυμπληρωμένες (p³) και συμπληρωμένες (p⁶) υποστιβάδες έχουν επιπλέον σταθερότητα.

Θερμοχημεία - Βασικές Έννοιες

Η θερμοχημεία μελετά τις ενεργειακές αλλαγές στις χημικές αντιδράσεις. Όταν σπάνε δεσμοί, απαιτείται ενέργεια. Όταν σχηματίζονται, ελευθερώνεται.

Το σύστημα είναι αυτό που μελετάμε, το περιβάλλον τα υπόλοιπα. Η θερμότητα είναι ενέργεια που μεταφέρεται μεταξύ τους, η θερμοκρασία μετράει την κίνηση των σωματιδίων.

💡 Μετατροπή: T(K) = 273 + θ(°C)

Η ενθαλπία (Η) είναι μια καταστατική ιδιότητα που εξαρτάται από την κατάσταση του συστήματος, όχι από το πώς φτάσαμε εκεί. Είναι επίσης εκτατική - εξαρτάται από την ποσότητα.

Εξώθερμες και Ενδόθερμες Αντιδράσεις

Η μεταβολή ενθαλπίας (ΔΗ) είναι η διαφορά: ΔΗ = Η_προϊόντων - Η_αντιδρώντων.

Εξώθερμες αντιδράσεις (ΔΗ < 0): Ελευθερώνουν ενέργεια, η ενθαλπία μειώνεται. Παραδείγματα: καύσεις, εξουδετερώσεις.

Ενδόθερμες αντιδράσεις (ΔΗ > 0): Απορροφούν ενέργεια, η ενθαλπία αυξάνεται. Παραδείγματα: ιοντισμός οξέων και βάσεων.

💡 Για τις ασκήσεις: Εξώθερμη = ζεσταίνει το περιβάλλον, Ενδόθερμη = ψύχει το περιβάλλον

Μια θερμοχημική εξίσωση περιλαμβάνει και την ΔΗ. Αν πολλαπλασιάσεις τους συντελεστές, πολλαπλασιάζεις και την ΔΗ. Αν αντιστρέψεις την εξίσωση, αλλάζεις πρόσημο στην ΔΗ.

Θερμοχημικές Εξισώσεις

Οι θερμικά ουδέτερες αντιδράσεις έχουν ΔΗ = 0, χωρίς ανταλλαγή θερμότητας με το περιβάλλον.

Στις θερμοχημικές εξισώσεις ισχύουν απλοί κανόνες: όταν πολλαπλασιάζεις με αριθμό, πολλαπλασιάζεται και η ΔΗ. Όταν αντιστρέφεις την αντίδραση, αλλάζει το πρόσημο της ΔΗ.

💡 Πρακτική συμβουλή: Πάντα να ελέγχεις τις μονάδες - η ΔΗ μετριέται σε kJ ή kJ/mol

Αυτοί οι κανόνες είναι χρήσιμοι για υπολογισμούς με τον νόμο του Hess και για να συνδυάζεις διαφορετικές αντιδράσεις.

Χημική Κινητική

Η χημική κινητική μελετά την ταχύτητα, τους παράγοντες και τον μηχανισμό των αντιδράσεων. Μόνο οι αποτελεσματικές συγκρούσεις οδηγούν σε αντίδραση - ένα πολύ μικρό ποσοστό του συνόλου.

Η ενέργεια ενεργοποίησης (Ea) είναι η ελάχιστη ενέργεια που χρειάζονται τα μόρια για να αντιδράσουν. Εξαρτάται από τη φύση των αντιδρώντων και επηρεάζεται από καταλύτες.

💡 Κλειδί: Περισσότερες αποτελεσματικές συγκρούσεις = μεγαλύτερη ταχύτητα

Το ενεργοποιημένο σύμπλοκο είναι μια ασταθής, μεταβατική κατάσταση όπου οι παλιοί δεσμοί σπάνε και οι νέοι σχηματίζονται. Εδώ η δυναμική ενέργεια του συστήματος φτάνει στο μέγιστό της.