Η Αθηναϊκή Ισχύς και ο Κίμων

Ενώ η αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας προκαλούσε ανησυχία στους υπόλοιπους Έλληνες, οι περισσότεροι απέφευγαν να εκδηλώσουν φανερά την αντίθεσή τους. Ακόμα και οι Σπαρτιάτες ήταν επιφυλακτικοί, προσπαθώντας μόνο έμμεσα να αντιμετωπίσουν την αθηναϊκή ισχύ.

Ο Κίμων, εκπρόσωπος της αριστοκρατικής παράταξης, υποστήριζε τη συνεργασία με τη Σπάρτη. Ως αρχιστράτηγος της συμμαχίας πέτυχε σημαντικές νίκες, με σπουδαιότερη αυτή στις εκβολές του Ευρυμέδοντα ποταμού (467 π.Χ.) εναντίον των Περσών. Η φιλολακωνική του πολιτική, ωστόσο, απέτυχε όταν οι Σπαρτιάτες απέπεμψαν την αθηναϊκή βοήθεια κατά την εξέγερση των ειλώτων της Μεσσηνίας (Γ' Μεσσηνιακός πόλεμος, 464-455 π.Χ.).

Στην Αθήνα, οι δημοκρατικοί με αρχηγό τον Εφιάλτη επικράτησαν και περιόρισαν τη δύναμη των αριστοκρατικών. Ο Κίμων εξοστρακίστηκε το 461 π.Χ., ο Εφιάλτης δολοφονήθηκε, και ηγέτης των δημοκρατικών έγινε ο Περικλής.

⚠️ Αξίζει να θυμάσαι: Η πολιτική σύγκρουση μεταξύ αριστοκρατικών και δημοκρατικών στην Αθήνα δεν ήταν απλά μια εσωτερική διαμάχη, αλλά καθόρισε και τις εξωτερικές σχέσεις της πόλης, ιδιαίτερα με τη Σπάρτη και την Περσία.

Η Αθηναϊκή Ηγεμονία και η Κιμώνειος Ειρήνη

Η Αθήνα μετέτρεψε σταδιακά τη συμμαχία σε ηγεμονία. Η μεταβολή επισημοποιήθηκε με τη μεταφορά του συμμαχικού ταμείου από τη Δήλο στην Ακρόπολη των Αθηνών (454 π.Χ.). Στην πράξη, η Αθήνα επενέβαινε στρατιωτικά σε όποια συμμαχική πόλη επιχειρούσε να αποχωρήσει από τη συμμαχία.

Ο Κίμων επέστρεψε μετά από δεκαετή εξορία (451 π.Χ.) και επανέκτησε πολιτική επιρροή. Υπέγραψε πενταετή ανακωχή με τη Σπάρτη και στράφηκε ξανά κατά των Περσών, εκστρατεύοντας στην Κύπρο όπου πέθανε κατά την πολιορκία του Κιτίου (450 π.Χ.). Ωστόσο, ο αθηναϊκός στόλος κατόρθωσε την επόμενη χρονιά να νικήσει τον περσικό στη Σαλαμίνα της Κύπρου.

Ακολούθησε μια συνθήκη ειρήνης με τους Πέρσες, που υποχρεώθηκαν να αναγνωρίσουν την ανεξαρτησία των ελληνικών πόλεων της Μ. Ασίας. Η συνθήκη είναι γνωστή ως Καλλίειος ειρήνη από το όνομα του Αθηναίου αρχηγού της αποστολής, αλλά πολλοί την ονομάζουν Κιμώνειο ειρήνη λόγω της καθοριστικής συμβολής του Κίμωνα.

💡 Γνώριζες ότι: Η Αθηναϊκή ηγεμονία αποτέλεσε το πρώτο σημαντικό παράδειγμα στην αρχαία ελληνική ιστορία όπου μια δημοκρατική πόλη-κράτος άσκησε εξουσία πάνω σε άλλες πόλεις, δημιουργώντας στην ουσία μια αυτοκρατορία.

Ο Περικλής και τα Έσοδα του Αθηναϊκού Κράτους

Μετά το θάνατο του Κίμωνα, ο Περικλής ανέλαβε την πολιτική ηγεσία και συνήψε ειρήνη για τριάντα χρόνια με τους Σπαρτιάτες (445 π.Χ.), γνωστή ως "τριακοντούτεις σπονδαί". Η περίοδος αυτή, που στην πραγματικότητα κράτησε μόνο 15 χρόνια, συνδέεται με την εσωτερική ανάπτυξη της Αθήνας και την απόλυτη κυριαρχία της επί των συμμάχων.

Τα έσοδα του αθηναϊκού κράτους την εποχή του Περικλή προέρχονταν από διάφορες πηγές. Σημαντικά έσοδα εξασφάλιζαν τα μεταλλεία, τα οποία το κράτος εκμίσθωνε σε ιδιώτες για ορισμένο χρονικό διάστημα. Η εργασία στα ορυχεία εκτελούνταν κυρίως από δούλους.

Στο φορολογικό σύστημα, η Αθήνα δεν είχε άμεση φορολογία για τους πολίτες της. Μόνο οι μέτοικοι (εγκατεστημένοι από άλλες πόλεις) πλήρωναν το "μετοίκιο" - 12 δραχμές ετησίως για τους άνδρες και 6 για τις γυναίκες. Σημαντικό έσοδο ήταν η έμμεση φορολογία στα εισαγόμενα και εξαγόμενα προϊόντα, κυρίως στον Πειραιά.

Οι εισφορές των συμμάχων αποτελούσαν επίσης σημαντική πηγή εσόδων. Το 454 π.Χ. το συμμαχικό ταμείο περιείχε 8.000 τάλαντα, το 445 π.Χ. έφτασε τα 9.700 τάλαντα, ενώ πριν την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου (431 π.Χ.) είχε μειωθεί στα 6.000 τάλαντα.

🔍 Σημαντικό: Ο Πειραιάς, που οικοδομήθηκε σύμφωνα με τα πολεοδομικά σχέδια του Ιππόδαμου του Μιλήσιου, εξελίχθηκε γρήγορα στο σημαντικότερο εμπορικό κέντρο ολόκληρης της Μεσογείου και στήριξε οικονομικά τη δύναμη της Αθήνας.

Από την Σπαρτιατική στη Θηβαϊκή Ηγεμονία

Μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο και την επικράτηση των Σπαρτιατών, η Περσία συνέβαλε στη δημιουργία ενός αντισπαρτιατικού συνασπισμού. Η Θήβα, η Κόρινθος, το Άργος και η Αθήνα ενώθηκαν και ξεκίνησαν συγκρούσεις γνωστές ως Βοιωτικός ή Κορινθιακός πόλεμος (395-386 π.Χ.). Ο πόλεμος αυτός κατέληξε σε μια ταπεινωτική συνθήκη για τον Ελληνισμό.

Με την Ανταλκίδειο ειρήνη (γνωστή και ως Βασίλειο ειρήνη), οι Σπαρτιάτες συμφώνησαν με τον Πέρση βασιλιά για τον τερματισμό του πολέμου. Οι όροι ήταν:

• Παράδοση των ελληνικών πόλεων της Μ. Ασίας και της Κύπρου στην Περσία
• Αυτονομία όλων των ελληνικών πόλεων (εξαιρούνταν μόνο η Ίμβρος, η Λήμνος και η Σκύρος που έμειναν στους Αθηναίους)
• Ανάληψη από τη Σπάρτη του ρόλου του εγγυητή της ειρήνης στην κυρίως Ελλάδα

Αυτή η εξέλιξη μετέτρεψε στην ουσία τους Σπαρτιάτες σε όργανα της περσικής πολιτικής.

Μετά τους Σπαρτιάτες, οι Θηβαίοι ανέλαβαν για σύντομο διάστημα την ηγεμονία. Δύο καθοριστικές μάχες σημάδεψαν αυτή την περίοδο: η νίκη των Θηβαίων στα Λεύκτρα (371 π.Χ.), που σηματοδότησε την άνοδό τους, και η μάχη της Μαντινείας (362 π.Χ.), που οδήγησε στην πτώση της Θηβαϊκής ηγεμονίας.

⚠️ Κατανόησε το ιστορικό πλαίσιο: Οι συνεχείς πόλεμοι μεταξύ των ελληνικών πόλεων, οι εσωτερικές αναταραχές και η περσική παρέμβαση αποτελούσαν σημάδια της παρακμής των πόλεων-κρατών, ανοίγοντας τον δρόμο για την επικράτηση νέων δυνάμεων στον ελληνικό χώρο.

Η Πανελλήνια Ιδέα

Η παρακμή και οι διχασμοί που ταλαιπωρούσαν τον ελληνικό κόσμο οδήγησαν στη γέννηση της πανελλήνιας ιδέας - ενός οράματος για την ενότητα των Ελλήνων. Αυτή η νέα πολιτική αντίληψη διατυπώθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. από τον σοφιστή Γοργία σε λόγο του στην Ολυμπία.

Ο κύριος εκφραστής της πανελλήνιας ιδέας ήταν ο Αθηναίος ρητοροδιδάσκαλος Ισοκράτης. Αρχικά, στον "Πανηγυρικό" λόγο του (380 π.Χ.), υποστήριξε ότι η Αθήνα θα μπορούσε να ηγηθεί του κοινού αγώνα κατά των Περσών. Αργότερα, αναγνωρίζοντας την αδυναμία της Αθήνας, στράφηκε στην ιδέα ότι ένας ισχυρός μονάρχης θα μπορούσε να ενώσει τους Έλληνες για να αντιμετωπίσουν την περσική απειλή.

Ο Ισοκράτης είδε αυτή τη δυνατότητα σε διάφορες προσωπικότητες:

• Τον Ευαγόρα, βασιλιά της Σαλαμίνας της Κύπρου
• Τον Ιάσονα, τύραννο των Φερών της Μαγνησίας
• Τον Διονύσιο Α', τύραννο των Συρακουσών
• Και τελικά, σε προχωρημένη ηλικία, στον Φίλιππο Β' της Μακεδονίας

Ο Ισοκράτης ξεπέρασε το τοπικιστικό πνεύμα που επικρατούσε στην εποχή του. Αντίθετος σε αυτή την προσέγγιση ήταν ο ρήτορας Δημοσθένης, που παρέμεινε πιστός στην ιδέα της αθηναϊκής πρωτοκαθεδρίας.

💡 Σκέψου το: Η πανελλήνια ιδέα προέκυψε από μια ανάγκη υπέρβασης των τοπικών διαφορών μπροστά στις εξωτερικές απειλές. Παρόμοιες προκλήσεις ενότητας συναντάμε και σε πολλές σύγχρονες περιόδους της ελληνικής ιστορίας.

Ο Φίλιππος Β' και η Ισχυροποίηση της Μακεδονίας

Ο Φίλιππος Β', αφού σταθεροποίησε τη θέση του στον θρόνο της Μακεδονίας, έθεσε διπλό στόχο: πρώτα να ισχυροποιήσει το μακεδονικό κράτος και στη συνέχεια να επεκτείνει την εξουσία του.

Για την ισχυροποίηση της Μακεδονίας, ο Φίλιππος προχώρησε στις εξής ενέργειες:

1. Αντιμετώπισε αποτελεσματικά τις επιδρομές των Ιλλυριών και των Παιόνων στα βόρεια σύνορα, εξασφαλίζοντας τη σταθερότητα του βασιλείου του.

2. Οργάνωσε ισχυρό στρατό. Βασικό στρατιωτικό σώμα αποτελούσε η μακεδονική φάλαγγα, με πεζέταιρους σε βάθος 16 σειρών, οπλισμένους με τη σάρισα, ένα δόρυ μήκους 6 μέτρων. Το ιππικό στελεχωνόταν από τους ευγενείς (εταίρους), ενώ υπήρχαν και μονάδες ακοντιστών, τοξοτών και πελταστών.

3. Δημιούργησε ισχυρή οικονομία. Κατέλαβε τα ορυχεία χρυσού του Παγγαίου και έκοψε το δικό του νόμισμα, τους χρυσούς στατήρες, που σταδιακά αντικατέστησαν τους περσικούς δαρεικούς στον ελλαδικό χώρο.

4. Ακολούθησε επεκτατική εξωτερική πολιτική. Αρχικά, η πολιτική αυτή εξασφάλιζε νέες εκτάσεις γης για τους άνδρες του στρατού του. Αργότερα, με την παρέμβασή του στην κεντρική και νότια Ελλάδα, στόχευε στην ένωση των Ελλήνων υπό την ηγεσία του.

Ο Φίλιππος κατέλαβε πρώτα πόλεις της Χαλκιδικής και εδάφη της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, φτάνοντας μέχρι τις δυτικές ακτές του Ευξείνου Πόντου. Στη συνέχεια, με αφορμή προβλήματα του μαντείου των Δελφών, επενέβη στη Θεσσαλία και τη νότια Ελλάδα.

🔍 Στρατιωτική καινοτομία: Η μακεδονική φάλαγγα αποτέλεσε επανάσταση στην πολεμική τέχνη. Η μεγαλύτερη εμβέλεια της σάρισας (σχεδόν διπλάσια από το συνηθισμένο δόρυ) έδινε στους Μακεδόνες σημαντικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων τους.

Η Μάχη της Χαιρώνειας και η Πανελλήνια Ένωση

Στην καθοριστική μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.), ο Φίλιππος νίκησε τις συνασπισμένες δυνάμεις των Θηβαίων και Αθηναίων, επιβεβαιώνοντας τη θέση του ως ο αδιαφιλονίκητος ηγέτης που μπορούσε να ενώσει τους Έλληνες κατά των Περσών.

Το Συνέδριο της Κορίνθου (337 π.Χ.) πραγματοποίησε την πανελλήνια ένωση. Συμμετείχαν όλες οι πόλεις εκτός από τη Σπάρτη και συμφωνήθηκαν:

• Η απαγόρευση συγκρούσεων μεταξύ των ελληνικών πόλεων
• Η αποτροπή βίαιων καθεστωτικών αλλαγών
• Η προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας και η καταδίκη της πειρατείας
• Η ίδρυση πανελλήνιας συμμαχίας με ισόβιο αρχηγό τον Φίλιππο Β'

Μετά τη δολοφονία του Φιλίππου, το συνέδριο επαναλήφθηκε την επόμενη χρονιά (336 π.Χ.) από τον Αλέξανδρο, ο οποίος έλαβε από τους αντιπροσώπους τον ίδιο όρκο που είχαν δώσει στον πατέρα του.

Το έργο του Μεγάλου Αλεξάνδρου οδήγησε τον Ελληνισμό στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την οικουμενική του ανάπτυξη. Σε εντυπωσιακά σύντομο χρονικό διάστημα, ο Αλέξανδρος κατόρθωσε να αλλάξει δραματικά τον τότε γνωστό κόσμο.

⭐ Ιστορική σημασία: Το Συνέδριο της Κορίνθου σηματοδότησε το τέλος της εποχής των ανεξάρτητων πόλεων-κρατών και την αρχή μιας νέας περιόδου, όπου ο Ελληνισμός θα λειτουργούσε ως ενιαίος πολιτικός οργανισμός με κοινούς στόχους. Η εκστρατεία του Αλεξάνδρου θα μετέφερε τον ελληνικό πολιτισμό σε όλη την Ανατολή, δημιουργώντας τον Ελληνιστικό κόσμο.