Ενότητα 6: Σχόλια και Αποσαφήνιση

Τα δώρα του Προμηθέα και η γέννηση του πολιτισμού

Φανταστείτε τον άνθρωπο χωρίς τεχνολογία, θρησκεία ή γλώσσα! Ο Προμηθέας άλλαξε τα πάντα όταν έκλεψε τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις από τους θεούς και τις έδωσε στους ανθρώπους. Αυτό το "θεϊκό μερίδιο" έγινε η αρχή του πολιτισμού.

Χάρη σε αυτά τα δώρα, οι άνθρωποι ανέπτυξαν πρώτα τη θρησκεία σε τρεις φάσεις: πίστεψαν ότι έχουν κάτι κοινό με τους θεούς, αναγνώρισαν την ύπαρξή τους, και τέλος οργάνωσαν τη θρησκευτική λατρεία. Παράλληλα δημιούργησαν τη γλώσσα και ανέπτυξαν τον υλικοτεχνικό πολιτισμό.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Πρωταγόρας παρουσιάζει αυτά τα επιτεύγματα με αξιολογική και όχι χρονική σειρά - δηλαδή από το πιο σημαντικό προς το λιγότερο σημαντικό!

💡 Προσοχή: Η θρησκεία θεωρείται το ανώτερο επίτευγμα του προηθικού σταδίου του ανθρώπου.

Συμβολισμοί και πρώτα βήματα προς την κοινωνία

Μη νομίζεις ότι οι θεοί του μύθου είναι απλώς μυθολογικές φιγούρες! Έχουν συμβολική σημασία: ο Δίας αντιπροσωπεύει τη νομοθεσία της φύσης και τη λογική, ενώ οι άλλοι θεοί συμβολίζουν τα όργανα που διέπουν τους φυσικούς νόμους.

Εδώ βλέπουμε τη διαφωνία μεταξύ δύο απόψεων. Η θεοκρατική αντίληψη λέει ότι η σοφία είναι έμφυτη και δώρο των θεών. Αντίθετα, οι Σοφιστές υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος απέκτησε τη γνώση νόμω (μέσω της κοινωνίας) και όχι φύσει.

Οι άνθρωποι ανέπτυξαν τόσο πνευματικό όσο και υλικοτεχνικό πολιτισμό: έφτιαξαν κατοικίες, ρούχα, υποδήματα και άρχισαν την καλλιέργεια. Το "πρώτον-έπειτα" που χρησιμοποιεί ο Πρωταγόρας δηλώνει αξιολογική κατάταξη με φθίνουσα σειρά σημασίας!

💡 Να θυμάσαι: Η χρονική σειρά των επιτευγμάτων είναι ακριβώς αντίστροφη από την αξιολογική!

Τα προβλήματα της πρώιμης κοινωνίας

Παρόλα τα επιτεύγματά τους, οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν ένα τεράστιο πρόβλημα! Η πρακτική εφαρμογή των τεχνικών γνώσεων μαζί με τη φωτιά οδήγησε στην τεχνολογία και τους βοήθησε να επιβιώσουν, αλλά δεν ήταν αρκετό.

Τα επιτεύγματα αυτής της περιόδου ήταν σημαντικά: ανάπτυξη υλικοτεχνικού πολιτισμού, δημιουργία έναρθρου λόγου, ανάπτυξη θρησκείας και συγκρότηση πρώτων κοινωνιών. Κατάφεραν να καλύψουν τις βιολογικές τους ανάγκες και να κυριαρχήσουν στη φύση.

Όμως, επειδή δεν είχαν την πολιτική τέχνη, δεν μπόρεσαν να δημιουργήσουν βιώσιμες πολιτικές κοινωνίες. Ζούσαν διασκορπισμένοι, αδύναμοι απέναντι στα θηρία, αφού δεν είχαν τη συλλογική δύναμη που χαρίζει η οργανωμένη κοινωνία. Η πολιτική τέχνη αποδείχθηκε απαραίτητη για την επιβίωσή τους!

💡 Σημαντικό: Ο Πρωταγόρας δεν είναι υπέρμαχος του πολέμου - θεωρεί ότι η πολιτική τέχνη καλλιεργείται μόνο μέσα σε μια συγκροτημένη κοινωνία.

Η παρέμβαση του Δία: Η λύση στο πρόβλημα

Η κατάσταση έγινε απελπιστική! Οι άνθρωποι κινδύνευαν με αφανισμό από τα θηρία επειδή ζούσαν απομονωμένοι. Ένιωθαν την ανάγκη της συμβίωσης, αλλά δεν ήξεραν πώς να τη δημιουργήσουν αρμονικά.

Τότε παρενέβη ο Δίας! Ανησυχούσε για το μέλλον του ανθρώπινου γένους και αποφάσισε να στείλει τον Ερμή να μοιράσει σε όλους την αἰδώ και τη δίκη. Αυτά τα δύο στοιχεία ήταν το κλειδί για τη συγκρότηση οργανωμένων πολιτικών κοινωνιών.

Η αἰδώς είναι το αίσθημα σεβασμού προς τα άλλα μέλη της κοινότητας - όλες οι ηθικές αναστολές που μας εμποδίζουν από αντικοινωνική συμπεριφορά. Τα δώρα του Δία συνέβαλαν στην ανάπτυξη σχέσεων φιλίας, συνεργασίας, αλληλεγγύης και αρμονικής συμβίωσης.

Εδώ γίνεται σαφές ότι η πολιτική αρετή δεν είναι έμφυτη στον άνθρωπο, αφού δεν ήταν μέρος της αρχικής του φύσης και την ανέπτυξε σε μεταγενέστερο στάδιο!

💡 Κλειδί: Η αἰδώς και η δίκη είναι οι δύο βασικές συνιστώσες της πολιτικής τέχνης.

Τα στάδια εξέλιξης του ανθρώπου

Τώρα μπορούμε να δούμε το μεγάλο σχέδιο! Ο Πρωταγόρας διακρίνει τέσσερα κύρια στάδια στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, καθένα από τα οποία συνδέεται με κάποιον θεό και τα δώρα του.

1ο Στάδιο: Ανυπαρξία των θνητών γενών (προϊστορικό στάδιο). 2ο Στάδιο: Ο βιολογικός σχηματισμός του ανθρώπου και των άλλων ζώων (Επιμηθέας). 3ο Στάδιο: Η δημιουργία πολιτισμού (Προμηθέας) - εξασφάλιση τροφής, ανάπτυξη υλικοτεχνικού πολιτισμού, δημιουργία γλώσσας, ανάπτυξη θρησκείας, συγκρότηση πρώτων κοινωνιών.

4ο Στάδιο: Η συγκρότηση πολιτικά οργανωμένων κοινωνιών (Δίας). Σε αυτό το στάδιο οι άνθρωποι μαθαίνουν μέσα από τα παθήματά τους να ενεργούν δίκαια, να σέβονται τα δικαιώματα των άλλων και τους ηθικούς κανόνες.

Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι οι πρώτες πόλεις συγκροτούνται νόμω και όχι φύσει - δηλαδή μέσω συμφωνίας και όχι ως φυσικό φαινόμενο!

💡 Προσοχή: Η φωτιά και οι τεχνικές γνώσεις είναι αρωγοί στην προσπάθεια επιβίωσης και προσαρμογής στο περιβάλλον.

Η καθολικότητα της πολιτικής αρετής

Εδώ έρχεται το κρίσιμο σημείο του μύθου! Ο Ερμής ρωτά τον Δία πώς να διανείμει την αἰδώ και τη δίκη - σε όλους ή μόνο σε λίγους, όπως τις άλλες τέχνες; Αυτή η ερώτηση δεν είναι τυχαία - προετοιμάζει το έδαφος για το επιμύθιο που έπεται!

Η ερώτηση του Ερμή έχει σημαντικές λειτουργίες: δίνει παραστατικότητα στην αφήγηση, χαλαρώνει τον ακροατή, και κυρίως καλλιεργεί την επιτακτική ανάγκη καθολικότητας της πολιτικής αρετής.

Η απάντηση του Δία είναι κατηγορηματική: η αἰδώς και η δίκη πρέπει να δοθούν σε όλους, γιατί χωρίς αυτές δε θα ήταν δυνατόν να συγκροτηθούν πόλεις. Αν μετείχαν λίγοι σε αυτές, όπως στις άλλες τέχνες, οι πόλεις θα κατέρρεαν!

Έτσι, η πολιτική τέχνη δεν εντάσσεται στον καταμερισμό της εργασίας - δεν είναι ειδικότητα λίγων, αλλά αναγκαιότητα όλων. Αυτό δικαιολογεί το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας!

💡 Βασικό σημείο: Όποιος δε μετέχει στην αἰδώ και τη δίκη θεωρείται νόσημα της πόλης και πρέπει να τιμωρείται με θάνατο.

Η δικαιολόγηση της δημοκρατίας

Το συμπέρασμα του μύθου είναι επαναστατικό για την εποχή του! Προϋπόθεση για τη συγκρότηση και διατήρηση μιας οργανωμένης πολιτικής κοινωνίας είναι όλα τα μέλη της να έχουν σε κάποιο βαθμό την πολιτική αρετή.

Αυτό εξηγεί γιατί στην Αθήνα, όταν συζητούσαν για ζητήματα διοίκησης της πόλης, καθένας είχε δικαίωμα να πάρει το λόγο. Αντίθετα, όταν συζητούσαν για θέματα που απαιτούσαν ειδικές γνώσεις, κάλεσαν τους ειδικούς.

Ο Σωκράτης ερμήνευε αυτό ως απόδειξη ότι οι Αθηναίοι πιστεύουν πως η πολιτική αρετή δε διδάσκεται. Ο Πρωταγόρας όμως διαφωνεί κάθετα με αυτή την ερμηνεία - και αυτή είναι η αρχή της μεγάλης συζήτησης!

Ο πολίτης που δεν κατέχει την αἰδώ και τη δίκη θεωρείται νόσημα της πόλης και πρέπει να αποβάλλεται για να διαφυλάσσεται η κοινωνική ισορροπία.

💡 Συμπέρασμα: Όλοι οι πολίτες κατέχουν τα στοιχεία της πολιτικής αρετής σε κάποιο βαθμό, γι' αυτό έχουν δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά.

Φύση και διδασκαλία της αρετής

Τώρα έρχεται το φινάλε που λύνει το παράδοξο! Το δίπολο αἰδώς-δίκη ισοδυναμεί με το σωφροσύνη-δικαιοσύνη. Η σωφροσύνη περιλαμβάνει φρόνηση, κοσμιότητα, μετριοπάθεια και νηφαλιότητα.

Το κλειδί είναι ότι η αρετή δεν ήταν στην αρχή μέρος της ανθρώπινης φύσης - γι' αυτό οι πρωτόγονοι, μολονότι είχαν τη νοημοσύνη να μαθαίνουν τέχνες, δεν μπορούσαν να συνεργαστούν αρμονικά.

Όμως η ανθρώπινη φύση φέρει μέσα της τις καταβολές για ηθική εξέλιξη! Ο άνθρωπος έχει τη φυσική προδιάθεση να εξελιχθεί σε ηθική προσωπικότητα και να αποκτήσει την πολιτική αρετή, αλλά αυτό θα το καταφέρει μέσα από την αγωγή και την προσωπική προσπάθειά του.

Εδώ είναι η λύση του παραδόξου: η πολιτική αρετή ούτε είναι απόλυτα έμφυτη ούτε απόλυτα αποκτημένη - είναι δυνατότητα που πρέπει να καλλιεργηθεί!

💡 Τελικό συμπέρασμα: Η διδασκαλία είναι αναγκαία για να αναπτυχθούν οι φυσικές προδιαθέσεις του ανθρώπου προς την αρετή.