Ιστορία Β' Λυκείου: Όλοι οι Ορισμοί από την Τράπεζα Θεμάτων

Βυζαντινές Διοικητικές Μεταρρυθμίσεις

Το Βυζάντιο χρειαζόταν αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση, και η λύση βρέθηκε στη δημιουργία των θεμάτων. Αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες που μετακινούνταν, αλλά όταν απέκτησαν μόνιμη εγκατάσταση, εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες με επικεφαλής τον στρατηγό.

Οι στρατιώτες είχαν τα δικά τους στρατιωτόπια - κτήματα που τους έδιναν έσοδα για να συντηρούν το άλογο και τον οπλισμό τους. Το σύστημα αυτό ήταν κληρονομικό και περνούσε στον πρωτότοκο γιο.

Στη διοίκηση εμφανίστηκε ο λογοθέτης του Δρόμου, ο πρώτος αξιωματούχος που έμοιαζε με πρωθυπουργό. Ήταν υπεύθυνος για τις διπλωματικές σχέσεις και στενός συνεργάτης του αυτοκράτορα.

Σημαντικό: Το θεματικό σύστημα ήταν μια επανάσταση στη διοίκηση που ένωνε στρατιωτική και πολιτική εξουσία!

Στρατιωτικοποίηση και Σλαβικές Εγκαταστάσεις

Από τον 7ο έως τον 9ο αιώνα, το Βυζάντιο περνούσε κρίση που οδήγησε σε στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας. Αυτό φαίνεται από την εμφάνιση οικογενειακών επωνύμων (κυρίως στρατιωτικών οικογενειών) και την κατασκευή κάστρων που αντικατέστησαν τις παρακμάζουσες πόλεις.

Παράλληλα, οι Σλάβοι δημιούργησαν μόνιμες εγκαταστάσεις γνωστές ως σκλαβηνίες. Στη Χερσόνησο του Αίμου αποτελούσαν αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού, ενώ από αυτές προέκυψαν τα πρώτα κρατίδια Σέρβων και Κροατών.

Οι σκλαβηνίες ήταν αρχικά ημιαυτόνομες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας, αλλά σταδιακά ενσωματώθηκαν στη βυζαντινή θεματική διοίκηση.

Προσοχή: Η στρατιωτικοποίηση δεν ήταν μόνο κρίση - ήταν και τρόπος εδραίωσης της βυζαντινής κυριαρχίας!

Αγροτικές Κοινότητες και Ισλαμικές Αρχές

Η μεσοβυζαντινή κοινωνία αναδιαρθρώθηκε γύρω από τις κοινότητες χωρίων. Οι ελεύθεροι αγρότες αποτελούσαν τώρα τη δυναμικότερη κοινωνική τάξη, οργανωμένοι σε εύρωστες και ομοιογενείς κοινότητες.

Στον αραβικό κόσμο, το 622 σηματοδότησε την Εγίρα - την αποδημία του Μωάμεθ στη Μεδίνα, που έγινε η αρχή του ισλαμικού χρονολογικού συστήματος.

Για τους μουσουλμάνους, ο ιερός πόλεμος (τζιχάντ) ήταν υποχρέωση να διαδώσουν τη θρησκεία τους. Οι μάρτυρες εξασφάλιζαν την είσοδό τους στον Παράδεισο, κάτι που επιτάχυνε την εξάπλωση του Ισλάμ.

Καθοριστικό: Η πίστη στον ιερό πόλεμο ήταν ο κύριος λόγος της ραγδαίας ισλαμικής εξάπλωσης!

Ισλαμική Διακυβέρνηση και Εικονομαχία

Μετά το θάνατο του Μωάμεθ (632), η διακυβέρνηση περνούσε στον Χαλίφη - τον τοποτηρητή του Προφήτη. Ο Χαλίφης ήταν συγχρόνως θρησκευτικό πρότυπο και αρχηγός κράτους, δημιουργώντας ένα θεοκρατικό κράτος όπου η θρησκευτική κοινότητα ταυτιζόταν με το κράτος.

Στο Βυζάντιο, η Εικονομαχία στηρίχθηκε σε ανεικονικές αντιλήψεις. Οι κάτοικοι των ανατολικών επαρχιών πίστευαν ότι η απεικόνιση του θείου με ανθρώπινη μορφή δεν ταιριάζει στον καθαρά πνευματικό χαρακτήρα του Χριστιανισμού.

Η υπερβολική λατρεία εικόνων και λειψάνων, που έφτανε στα όρια της δεισιδαιμονίας, προκαλούσε σοβαρές αντιδράσεις.

Βασικό: Στα θεοκρατικά κράτη δεν υπάρχει διαχωρισμός θρησκευτικής και κοσμικής εξουσίας!

Σλαβική Γραφή και Εκκλησιαστικά Σχίσματα

Οι αδελφοί Κωνσταντίνος-Κύριλλος και Μεθόδιος από τη Θεσσαλονίκη άλλαξαν τον σλαβικό κόσμο. Ο Κωνσταντίνος επινόησε το γλαγολιτικό αλφάβητο και μετέφρασε την Αγία Γραφή στα σλαβονικά, δίνοντας γραφή σε ολόκληρα έθνη.

Στη Βουλγαρία, ο Βόρις συνέτριψε την αντίσταση των βογιάρων (βουλγάρων ευγενών) που έμεναν πιστοί στην παλιά θρησκεία.

Το 867 συνέβη το Πρώτο Σχίσμα όταν ο πατριάρχης Φώτιος κατηγόρησε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία κυρίως για το δόγμα filioque (ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό). Η Σύνοδος απέρριψε το δόγμα και αναθεμάτισε τον πάπα Νικόλαο.

Σημείωση: Το γλαγολιτικό αλφάβητο ήταν η βάση για την ανάπτυξη του κυριλλικού που χρησιμοποιούμε σήμερα!

Κοινωνικές Αλλαγές στο Βυζάντιο

Από τα τέλη του 8ου αιώνα, η βυζαντινή κοινωνία άλλαξε δραματικά. Τον κορμό του πληθυσμού αποτελούσαν οι ελεύθεροι μικροϊδιοκτήτες, αλλά οι κοινωνικές διαφορές εντείνονταν.

Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι δυνατοί, άσκησαν ασφυκτική πίεση στις αγροτικές κοινότητες. Οι μικροκαλλιεργητές, υπερφορτωμένοι από φόρους, προτιμούσαν να γίνουν πάροικοι των δυνατών, παραιτούμενοι από μια "οδυνηρή ελευθερία".

Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα, εφαρμόστηκε το αλληλέγγυον - νόμος που υποχρέωνε τους εύπορους γείτονες να πληρώνουν τους φόρους των φτωχών αγροτών.

Κρίσιμο: Το αλληλέγγυον ήταν το μεγαλύτερο πλήγμα κατά των δυνατών και προστάτευε τις αγροτικές κοινότητες!

Βυζαντινή Αριστοκρατία και Φεουδαρχία

Από τα τέλη του 10ου αιώνα, η βυζαντινή κυρίαρχη τάξη ενοποιήθηκε μέσω επιγαμιών. Μέσα σε αυτή δεσπόζουν οι βασιλικοί, που μονοπωλούσαν τα κυριότερα στρατιωτικά και πολιτικά αξιώματα και ήταν ακόρεστοι για πλούτο.

Στη Δυτική Ευρώπη αναπτυσσόταν το φεουδαρχικό σύστημα. Οι ανώτεροι άρχοντες παραχωρούσαν σε βασάλους (υποτελείς) εκτάσεις γης που ονομάζονταν φέουδο, ζητώντας ως αντάλλαγμα πίστη, υποτέλεια και υπηρεσίες.

Η επίσημη αναγνώριση γινόταν με την τελετή της περιβολής. Η παραμέληση των υποχρεώσεων συνεπαγόταν αφαίρεση του φέουδου.

Βασικό: Το φεουδαρχικό σύστημα βασιζόταν στην αμοιβαία εξάρτηση - γη έναντι υπηρεσιών!

Αγροτική Επανάσταση και Οθωμανική Άνοδος

Στη γεωργία εφαρμόστηκε η τριζωνική καλλιέργεια: το χωράφι χωριζόταν σε τρεις ζώνες που καλλιεργούνταν εκ περιτροπής. Αυτό έδινε καλύτερη αξιοποίηση του αγρού και περισσότερη τροφή στον πληθυσμό.

Το Οθωμανικό κράτος ξεκίνησε με τον Οσμάν $1289-1326$, που χρησιμοποίησε τους γαζήδες - φανατικούς πολεμιστές της πίστης. Το σώμα των γενιτσάρων αποτελούνταν από εθελοντές μισθοφόρους ή στρατιώτες που στρατολογούνταν με βία από χριστιανικούς πληθυσμούς.

Οι ιππείς-τιμαριούχοι αντικατέστησαν τους νομάδες εθελοντές ιππείς. Η παραχώρηση τιμαρίων συνέδεε άρρηκτα τους ιππείς με τον σουλτάνο.

Σημείωση: Οι γενίτσαροι ανήκαν στην προσωπική υπηρεσία του σουλτάνου και έγιναν η ραχοκοκαλιά του οθωμανικού στρατού!

Ρωσική Κληρονομιά και Ευρωπαϊκές Καταστροφές

Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, η Ρωσία φιλοδοξούσε να γίνει κληρονόμος του Βυζαντίου. Η Μόσχα θεωρήθηκε Τρίτη Ρώμη, ιδίως όταν ο τσάρος Ιβάν Γ' παντρεύτηκε την ανιψιά του τελευταίου Βυζαντινού αυτοκράτορα, υιοθέτησε το δικέφαλο αετό και εισήγαγε το βυζαντινό τελετουργικό.

Το μεγαλύτερο πλήγμα για την Ευρώπη του 14ου αιώνα ήταν ο Μαύρος Θάνατος - επιδημία βουβωνικής πανώλης που από το 1347 διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη και εξόντωσε περίπου τα δύο πέμπτα του ευρωπαϊκού πληθυσμού.

Καταστροφικό: Ο Μαύρος Θάνατος άλλαξε τη δημογραφία της Ευρώπης για αιώνες!

Θρησκευτική Μεταρρύθμιση και Αντιμεταρρύθμιση

Το 1529, όταν η Δίαιτα αποκήρυξε το λουθηρανισμό, οι Γερμανοί ηγεμόνες διαμαρτυρήθηκαν και ονομάστηκαν Πρωτεστάντες ή Διαμαρτυρόμενοι. Το 1530 υπέβαλαν την "Ομολογία της Αυγούστας" με τις βασικές αρχές του λουθηρανισμού.

Το κήρυγμα του Λουθήρου είχε αποφασιστική επίδραση στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική πραγματικότητα όχι μόνον της Γερμανίας αλλά ολόκληρης της Ευρώπης.

Η Καθολική Εκκλησία αντέδρασε με την Αντιμεταρρύθμιση, λαμβάνοντας μέτρα όπως την αναδιοργάνωση των μοναχικών ταγμάτων, την Ιερά Εξέταση και τη λογοκρισία για την πνευματική και ιδεολογική επιβολή του καθολικισμού.

Κλειδί: Η Μεταρρύθμιση διχάσε τη χριστιανική Ευρώπη, αλλά ταυτόχρονα τη δυνάμωσε με τον ανταγωνισμό!