Λεξιλόγιο Αρχαίων Ελληνικών: Βοήθημα για την Γ' Λυκείου

Λεξιλόγιο Α-Α (αρχή)

Οι πρώτες λέξεις αυτού του λεξικού είναι απαραίτητες για κάθε κείμενο που θα διαβάσεις. Ξεκινούν από βασικά ρήματα όπως το ἄγω (οδηγώ, πορεύομαι) που το βρίσκεις παντού στα αρχαία.

Πρόσεξε ιδιαίτερα τις έννοιες που σχετίζονται με δικαστήρια, όπως ἀγωνίζομαι γραφήν (υπερασπίζω υπόθεση στο δικαστήριο) και αἰτιῶμαι (κατηγορώ). Αυτές θα τις συναντήσεις συχνά στους ρήτορες.

Μερικές λέξεις έχουν πολλές σημασίες - για παράδειγμα, το αἱροῦμαι μπορεί να σημαίνει "εκλέγω" ή "προτιμώ". Το κείμενο θα σου δείξει ποια έννοια ταιριάζει!

💡 Συμβουλή: Μάθε πρώτα τις βασικές σημασίες κάθε λέξης - οι ειδικές χρήσεις θα έρθουν με την εξάσκηση.

Λεξιλόγιο Α (συνέχεια)

Εδώ βλέπεις πιο εξειδικευμένες λέξεις που δείχνουν τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής. Το αἰσχύνομαι και αἰδοῦμαι και τα δύο σημαίνουν "ντρέπομαι", αλλά με διαφορετικές αποχρώσεις.

Χρήσιμες είναι οι εκφράσεις του χρόνου όπως ἅμα ἔω (συγχρόνως με την αυγή) και ἀμφί ἀγοράν πλήθουσαν (10-12 π.μ., όταν η αγορά είναι γεμάτη). Οι αρχαίοι μετρούσαν τον χρόνο διαφορετικά από εμάς!

Πολλές λέξεις εδώ σχετίζονται με πολεμικές δράσεις: ἀμύνω (βοηθώ/αποκρούω), ἀναιρῶ νεκρούς (σηκώνω τους νεκρούς για ταφή), ἀνδραποδίζω (υποδουλώνω).

💡 Προσοχή: Το ἀναιρεῖ όταν το υποκείμενο είναι η Πυθία σημαίνει "δίνει χρησμό" - όχι καταστροφή!

Λεξιλόγιο Α (τέλος) - Β-Γ

Στο τέλος του Α βλέπεις σημαντικές λέξεις για την καθημερινή ζωή: ἄριστον ποιοῦμαι (γευματίζω), ἀφικνοῦμαι (φτάνω). Το ἄτιμος δεν σημαίνει απλώς "ατιμωμένος" αλλά στερημένος πολιτικών δικαιωμάτων - μια σοβαρή τιμωρία!

Τα ρήματα του Β είναι λίγα αλλά βασικά: βαίνω (βαδίζω), βάλλω (ρίχνω από μακριά), βουλεύομαι (σκέφτομαι, αποφασίζω). Πρόσεξε ότι βιάζομαι σημαίνει "καταβάλλω κάθε προσπάθεια", όχι βιασύνη.

Το Γ ξεκινάει με το πανταχού παρόν γάρ (γιατί) και φτάνει στο γράφω που στα δικαστικά κείμενα σημαίνει "καταγγέλλω".

💡 Χρήσιμο: Το γνώμην ποιοῦμαι (προτείνω) είναι στάνταρ φράση στην πολιτική γλώσσα.

Λεξιλόγιο Δ

Το δέδοικα είναι το ρήμα του φόβου που θα συναντάς συνεχώς - μάθε το καλά! Παρόμοια, το δεῖ (πρέπει) και δέομαί τινος (χρειάζομαι/παρακαλώ) είναι απαραίτητα για την κατανόηση κειμένων.

Σημαντικό είναι το δήλόν ἐστι (είναι φανερό) που δείχνει λογική επιχειρηματολογία. Το δημοσία αντιτίθεται στο ἰδίᾳ (ιδιωτικά) - μια διάκριση κεντρική στην πολιτική σκέψη.

Οι σύνθετες λέξεις με δια- εκφράζουν συχνά συνεχή δράση: διάγω (ζω), διατελῶ με μετοχή (διαρκώς κάνω κάτι). Αυτή η χρήση θα σε βοηθήσει να καταλάβεις τη δομή αρχαίων περιόδων.

💡 Κλειδί: Όταν βλέπεις δια- + κατηγορηματική μετοχή, σκέψου "διαρκώς".

Λεξιλόγιο Δ (συνέχεια)

Εδώ συνεχίζονται οι δια- λέξεις με πιο εξειδικευμένες σημασίες. Το διαλλάττω (συμφιλιώνω) και διαφθείρομαι (καταστρέφομαι/πεθαίνω) είναι συχνές σε ιστορικά κείμενα.

Οι δικαστικές εκφράσεις είναι κρίσιμες: δίκας δίδωμι (δέχομαι να υποβληθώ σε δίκη), δίκην λαμβάνω παρά τινος (τιμωρώ κάποιον). Αυτές οι διατυπώσεις είναι τυποποιημένες στους ρήτορες.

Το διώκω έχει τρεις σημασίες: καταδιώκω, επιδιώκω, καταγγέλλω. Το διώκω δίκην σημαίνει "ζητώ το δίκιο μου" και ὁ διώκων είναι ο κατήγορος.

Τέλος, το δοκεῖ (απρόσωπο) σημαίνει "μου φαίνεται" ή "φαίνεται καλό να" - πολύ συχνό!

💡 Προσοχή: Το δοκώ με υποκείμενο σημαίνει "νομίζω", απρόσωπα σημαίνει "φαίνεται".

Λεξιλόγιο Ε (αρχή)

Το Ε ξεκινάει με εποχιακές λέξεις (ἔαρ = άνοιξη) και φτάνει στις πολύπλοκες χρήσεις του εἰμί. Αυτές οι αναφορικές εκφράσεις με το εἰμί είναι το κλειδί για δύσκολα κείμενα!

Μάθε τις εκφράσεις: ἔστιν ὅς = κάποιος, οὐκ ἔστιν ὅς = κανένας, οὐκ ἔστιν ὅστις οὐ = καθένας. Είναι μαθηματική λογική στα αρχαία!

Χρήσιμες είναι και οι τοπικές: ἔστιν οὗ = κάπου, οὐκ ἔστιν ὅπου οὐ = παντού. Για χρόνο: ἔστιν ὅτε = μερικές φορές, οὐκ ἔστιν ὅτε οὐ = πάντοτε.

Οι περιγραφικές εκφράσεις ἐστί μοι βουλομένῳ (θέλω) δείχνουν πώς οι αρχαίοι έκαναν τη γλώσσα πιο έμφατη.

💡 Μυστικό: Στις εκφράσεις με οὐ...οὐ η διπλή άρνηση γίνεται κατάφαση!

Λεξιλόγιο Ε (συνέχεια)

Οι εκφράσεις εἴπερ τις (καί) ἄλλος (περισσότερο από κάθε άλλον) δείχνουν το υπερθετικό με διαφορετικό τρόπο από τα νέα ελληνικά. Είναι συχνές στους επαινετικούς λόγους.

Δικαστικές λέξεις: εἰσαγγέλλω (καταγγέλλω δημόσια), εἰσέρχομαι δίκην (παρουσιάζομαι στο δικαστήριο). Αυτές οι διαδικασίες ήταν βασικές στην αθηναϊκή δημοκρατία.

Το ἑκών/ἄκων (με/χωρίς τη θέλησή μου) είναι κεντρική διάκριση στη φιλοσοφία και το δίκαιο. Το ἑκών εἶναι σημαίνει "όσο εξαρτάται από μένα".

Πολεμικά ρήματα: ἐκβάλλω (εξορίζω), ἐλαύνω (καταδιώκω), ἐλέγχω (ανακρίνω/κατηγορώ). Το ἐξελέγχω σημαίνει συγκεκριμένα "αποδεικνύω ένοχο".

💡 Διάκριση: ἔλεγχος στα αρχαία σημαίνει ανάκριση, όχι έλεγχος εξουσίας.

Λεξιλόγιο Ε (συνέχεια) - Ζ-Η

Οι λέξεις με ἐν- συχνά δείχνουν κατάσταση ή δυνατότητα: ἔνεστι (είναι δυνατό), ἐνδεής (φτωχός). Το ἐνδίδωμι μπορεί να σημαίνει "παραδίνω" ή "υποχωρώ".

Σημαντικό είναι το ἐπί + δοτική που δείχνει εξάρτηση: ἐπ᾿ ἐμοί ἐστί (είναι στο χέρι μου). Αυτή η κατασκευή είναι πάνα-συχνή στον Θουκυδίδη.

Οι λέξεις με ἐπι- εκφράζουν προσθήκη ή επιπλέον δράση: ἐπιδίδωμι (συνεισφέρω/προοδεύω), ἐπιτρέπω (εμπιστεύομαι). Το τὰ ἐπιτήδεια σημαίνει "απαραίτητα τρόφιμα" - βασική έννοια για την καθημερινότητα.

Το ἔχω με απαρέμφατο σημαίνει "μπορώ", με πλάγια ερώτηση "γνωρίζω". Αυτές οι χρήσεις είναι κλασικές!

💡 Φόρμουλα: ἔχω + επίρρημα = είμαι + αντίστοιχο επίθετο (π.χ. καλῶς ἔχω = είμαι καλά).

Λεξιλόγιο Ε (τέλος) - Ζ-Η-Θ

Οι εκφράσεις εὖ/κακῶς + ρήμα δημιουργούν αντιθέσεις: εὖ πράττω (ευτυχώ) vs κακῶς πράττω (δυστυχώ). Αυτές οι αντιπαραθέσεις είναι αγαπημένες των αρχαίων συγγραφέων.

Το ἐφίεμαί τινος (επιθυμώ) και ἐφικνοῦμαι (φτάνω, εκτείνομαι) δείχνουν κίνηση προς έναν στόχο. Το ἐφορῶ (επιβλέπω) σχετίζεται με τους έφορους της Σπάρτης.

Χρήσιμη είναι η έκφραση ἐῶ τινά χαίρειν (αφήνω να πάει στο καλό) - ευγενικός τρόπος για "αγνοώ".

Από το Θ, το θάττον (γρηγορότερα) και ἧττον (λιγότερο) είναι συχνά συγκριτικά. Το θέμις ἐστι (είναι δίκαιο) εκφράζει θεϊκό νόμο, όχι ανθρώπινο.

💡 Στυλιστικό: Οι αντιθέσεις εὖ/κακῶς + ρήμα κάνουν το κείμενο πιο ρυθμικό και έμφατικό.

Λεξιλόγιο Θ (συνέχεια) - Ι-Κ

Το -θεν ως δεύτερο συνθετικό σημαίνει "από" και δημιουργεί πολλές χρήσιμες λέξεις: πόθεν (από πού), πανταχόθεν (από παντού), ὅθεν (εξαιτίας αυτού). Αυτά τα τοπικά επιρρήματα είναι απαραίτητα!

Θρησκευτικές λέξεις: θεραπεύω (λατρεύω/περιποιούμαι), θύω (θυσιάζω), τά ἱερά (το θύμα/η θυσία). Η θρησκεία διαπερνούσε την αρχαία ζωή.

Η διάκριση ἰδίᾳ (ιδιωτικά) vs δημοσία (δημόσια) είναι θεμελιώδης στην πολιτική σκέψη. Ο ἰδιώτης σημαίνει "απλός πολίτης" ή "άπειρος".

Βασικά ρήματα: ἵστημι (στήνω), ἵσταμαι (στέκομαι), ἵημι (ρίχνω μακριά). Από το Κ, το καιρός (ευκαιρία/κατάλληλη στιγμή) είναι κλειδί για την αρχαία ρητορική.

💡 Πολιτικό: Η αντίθεση ἰδιώτης/δημόσιος άνθρωπος καθορίζει την αρχαία αντίληψη για τον πολίτη.