Ανατομία Γ ΕΠΑΛ: Μελέτη του Κεφαλαίου 4

Η Σύνθεση του Αίματος

Το αίμα που κυκλοφορεί στο σώμα μας είναι περίπου 5 λίτρα και αποτελείται από δύο βασικά μέρη. Το πλάσμα καταλαμβάνει το 55% και περιέχει νερό με διαλυμένες πρωτείνες, ορμόνες, άλατα και θρεπτικές ουσίες.

Τα έμμορφα στοιχεία αποτελούν το υπόλοιπο 45% και περιλαμβάνουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια (41%), τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια (4%). Κάθε στοιχείο έχει τη δική του σημαντική αποστολή.

Το αίμα εκτελεί τέσσερις κύριες λειτουργίες: μεταφέρει οξυγόνο και διοξείδιο του άνθρακα, μεταφέρει θρεπτικές ουσίες και άχρηστα προϊόντα του μεταβολισμού, προστατεύει τον οργανισμό με τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αντισώματα, και επιτυγχάνει αιμόσταση με τα αιμοπετάλια.

Σημείωση: Θυμήσου ότι τα ερυθρά αιμοσφαίρια αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος των έμμορφων στοιχείων!

Φυσική και Επίκτητη Ανοσία

Η ανοσία είναι η ικανότητα του οργανισμού να προστατεύεται από τα μικρόβια και τις τοξικές ουσίες τους. Διακρίνεται σε δύο κατηγορίες που λειτουργούν συμπληρωματικά.

Η φυσική ανοσία είναι οι αμυντικοί μηχανισμοί που λειτουργούν πάντα, χωρίς να είναι ειδικοί για κάποιο συγκεκριμένο μικρόβιο. Περιλαμβάνει το δέρμα και τους βλεννογόνους, τη φαγοκυττάρωση, την παραγωγή αντιμικροβιακών ουσιών όπως η λυσοζύμη, και την έκκριση γαστρικού υγρού που καταστρέφει τα μικρόβια.

Η επίκτητη ανοσία είναι το ειδικό σύστημα που παράγει αντισώματα και ευαισθητοποιημένα λεμφοκύτταρα για κάθε συγκεκριμένο μικροοργανισμό. Διακρίνεται σε ενεργητική (ο οργανισμός αναπτύσσει τα δικά του αντισώματα) και παθητική (χορήγηση έτοιμων αντισωμάτων).

Σημείωση: Η φυσική ανοσία είναι η πρώτη γραμμή άμυνας, ενώ η επίκτητη είναι πιο εξειδικευμένη!

Χυμική και Κυτταρική Ανοσία

Η επίκτητη ανοσία χωρίζεται σε δύο τύπους που δουλεύουν με διαφορετικούς μηχανισμούς. Καταλαβαίνοντας αυτή τη διαφορά, θα κατανοήσεις πώς το σώμα μας πολεμά διαφορετικούς εισβολείς.

Η χυμική ανοσία βασίζεται στα Β-λεμφοκύτταρα που δεν εξαρτώνται από τον θυμό αδένα. Αυτά διαφοροποιούνται σε πλασματοκύτταρα, όπου κάθε ένα παράγει μόνο ένα είδος αντισώματος. Κάθε αντίσωμα είναι ειδικό για ένα συγκεκριμένο αντιγόνο (ξένη ουσία).

Όταν ένα αντιγόνο εισβάλλει, ενεργοποιούνται τα αντίστοιχα Β-λεμφοκύτταρα, τα οποία γίνονται ώριμα πλασματοκύτταρα. Αυτά παράγουν αντισώματα με γρήγορο ρυθμό και τα εκκρίνουν στη λέμφο και το αίμα.

Η κυτταρική ανοσία στηρίζεται στα Τ-λεμφοκύτταρα που έχουν περάσει από τον θυμό αδένα κατά την ωρίμανσή τους. Αυτός ο τύπος ανοσίας είναι κρίσιμος για την καταπολέμηση ενδοκυττάριων παθογόνων.

Σημείωση: Η χυμική ανοσία πολεμά εξωκυττάρια παθογόνα, ενώ η κυτταρική πολεμά ενδοκυττάρια!

Αντιγόνα και Αντισώματα

Για να κατανοήσεις πώς δουλεύει η ανοσία, πρέπει να γνωρίζεις τους "πρωταγωνιστές" αυτής της μάχης. Τα αντιγόνα και τα αντισώματα είναι σαν κλειδιά και κλειδαριές που ταιριάζουν τέλεια.

Τα αντιγόνα είναι ουσίες που όταν μπουν στον οργανισμό προκαλούν τη δημιουργία αντισωμάτων ή την ενεργοποίηση ειδικών λεμφοκυττάρων. Για να είναι αντιγονική μια ουσία, πρέπει να έχει μεγάλο μοριακό βάρος (πάνω από 8.000), να είναι πρωτεϊνική ή πολυσακχαρίτης, και να έχει χημικές ομάδες που δεν υπάρχουν στον οργανισμό μας.

Τα αντισώματα είναι πρωτεΐνες του αίματος (ανοσοσφαιρίνες) που παράγονται από τα Β-λεμφοκύτταρα μετά την είσοδο του αντιγόνου. Είναι απόλυτα ειδικά για το συγκεκριμένο αντιγόνο που τα προκάλεσε.

Έχουν μοριακό βάρος 150.000-900.000 και αποτελούνται από 4 πολυπεπτιδικές αλυσίδες (2 βαρίες και 2 ελαφριές). Διακρίνονται σε 5 ομάδες: IgG, IgM, IgA, IgD, IgE.

Σημείωση: Σκέψου τα αντισώματα σαν εξειδικευμένους στρατιώτες που αναγνωρίζουν μόνο έναν εχθρό!

Πρωτογενής και Δευτερογενής Ανοσολογική Απάντηση

Το ανοσοποιητικό σύστημα έχει "μνήμη" και μαθαίνει από τις προηγούμενες εμπειρίες του. Αυτός είναι ο λόγος που δεν αρρωσταίνουμε δύο φορές από την ίδια ασθένεια!

Η πρωτογενής απάντηση συμβαίνει όταν ένα αντιγόνο μπει για πρώτη φορά στον οργανισμό. Τα αντισώματα δεν παράγονται αμέσως αλλά μετά από 4-15 ημέρες. Κατά τη διάρκεια αυτής της απάντησης, δημιουργούνται μνημονικά Β-λεμφοκύτταρα που θυμούνται το είδος του αντιγόνου για πολλά χρόνια.

Η δευτερογενής απάντηση είναι η απάντηση στη νέα είσοδο ενός αντιγόνου που είχε εισβάλει στο παρελθόν. Τα μνημονικά κύτταρα που κυκλοφορούν στο αίμα παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Η δευτερογενής απάντηση έχει τρία πλεονεκτήματα: αρχίζει αμέσως μετά την εκ νέου είσοδο του αντιγόνου, είναι πολύ ισχυρότερη από την πρωτογενή, και παράγονται αντισώματα για πολλούς μήνες αντί για λίγες εβδομάδες.

Σημείωση: Η μνήμη του ανοσοποιητικού είναι η βάση για τη λειτουργία των εμβολίων!

Διαφορές Φυσικής και Επίκτητης Ανοσίας

Κατανοώντας τις διαφορές αυτών των δύο τύπων ανοσίας, θα αντιληφθείς πώς το σώμα μας έχει ένα πολυεπίπεδο σύστημα άμυνας. Κάθε τύπος έχει τα δικά του χαρακτηριστικά και πλεονεκτήματα.

Στη φυσική ανοσία, οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι γενικοί και λειτουργούν σε όλες τις περιπτώσεις εισόδου βλαπτικών παραγόντων. Υπάρχουν φυσικά στον οργανισμό από τη γέννηση και λειτουργούν αμέσως με την είσοδο ενός μικροοργανισμού. Δεν εμφανίζουν μνήμη και δεν κάνουν αναγνώριση του "ξένου".

Στην επίκτητη ανοσία, οι μηχανισμοί αρχίζουν μετά τον 4ο-6ο μήνα της ζωής μας και δημιουργούνται ενεργητικά μετά την ενεργοποίηση των Β-λεμφοκυττάρων και Τ-λεμφοκυττάρων. Είναι ειδικοί για κάθε μικροοργανισμό και τα αντισώματα παράγονται μετά από 4-15 ημέρες.

Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της επίκτητης ανοσίας είναι ότι εμφανίζει μνήμη μέσω των μνημονικών κυττάρων και κάνει αναγνώριση του λοιμογόνου παράγοντα που ήρθε σε επαφή στο παρελθόν.

Σημείωση: Η φυσική ανοσία είναι γρήγορη αλλά γενική, η επίκτητη είναι αργή αλλά εξειδικευμένη!

Εμβολιασμός και Τύποι Εμβολίων

Ο εμβολιασμός είναι μία από τις σπουδαιότερες ιατρικές ανακαλύψεις και βασίζεται στην ύπαρξη μνημονικών κυττάρων και τη δευτερογενή απάντηση. Στόχος είναι να προκληθεί επίκτητη ανοσία για ορισμένες νόσους χωρίς να αρρωστήσει ο οργανισμός.

Τα εμβόλια είναι ουσίες που εισάγονται στον οργανισμό για να προκαλέσουν ανοσία. Πρέπει να έχουν δύο βασικές ιδιότητες: να είναι ισχυρά αντιγόνα και να μην βλάπτουν τον οργανισμό.

Υπάρχουν τρεις κατηγορίες εμβολίων: Πρώτα, η χορήγηση νεκρών μικροοργανισμών που δεν προκαλούν νόσο αλλά διατηρούν τα χημικά τους συστατικά (αντιγόνα). Δεύτερα, η χορήγηση τοξινών μικροβίων που μετά από χημική επεξεργασία χάνουν την τοξική δράση αλλά διατηρούν την αντιγονική ιδιότητα.

Τρίτα, η χορήγηση εξασθενημένων ζωντανών μικροοργανισμών που δεν είναι τοξικοί αλλά διατηρούν την αντιγονικότητά τους. Αυτός ο τύπος συχνά παρέχει μακροπρόθεσμη προστασία.

Σημείωση: Τα εμβόλια "εκπαιδεύουν" το ανοσοποιητικό σύστημα χωρίς να το βάζουν σε κίνδυνο!

Τεχνητή Παθητική Ανοσία

Η παθητική ανοσία είναι η ανοσία που αποκτά ο οργανισμός με χορήγηση έτοιμων αντισωμάτων. Διαρκεί 2-3 εβδομάδες περίπου, ενεργοποιείται αμέσως και είναι ιδανική για έκτακτες καταστάσεις.

Στην τεχνητή παθητική ανοσία, τα έτοιμα αντισώματα χορηγούνται με τη μορφή άνοσου ορού. Χρησιμοποιείται για πρόληψη ασθενειών όπως ο τέτανος και η αεριογόνος γάγγραινα, καθώς και για θεραπευτικούς σκοπούς.

Η παρασκευή των άνοσων ορών γίνεται με τρεις μεθόδους: Πρώτα, από τον ορό αίματος ασθενών που αρρώστησαν από μια συγκεκριμένη νόσο ή είναι στο στάδιο της ανάρρωσης. Δεύτερα, από ορό υγιών ανθρώπων μετά από εμβολιασμό τους.

Τρίτα, με ενεργητική ανοσοποίηση πειραματόζωου (π.χ. άλογο). Με αυτή τη μέθοδο παρασκευάζεται ο αντιτετανικός ορός. Χορηγείται το μικρόβιο ή η τοξίνη του στο ζώο, και μετά από αφαίμαξη παίρνουμε τα αντισώματα από τον ορό του.

Σημείωση: Ο υπεράνοσος ορός έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε αντισώματα και είναι πιο αποτελεσματικός!

Φυσική Παθητική Ανοσία και Συνοπτικός Πίνακας

Η φυσική παθητική ανοσία είναι ένας φυσικός μηχανισμός προστασίας που εξασφαλίζει η μητέρα στο παιδί της. Στο έμβρυο μεταδίδονται αντισώματα από τη μητέρα μέσω της κυκλοφορίας του πλακούντα.

Επιπλέον, αντισώματα μεταφέρονται κατά τον θηλασμό, ιδιαίτερα τις πρώτες μέρες της ζωής μέσω του πρωτόγαλα, αλλά και έπειτα με το γάλα της μητέρας. Έτσι προστατεύεται το βρέφος από διάφορες λοιμώξεις τους πρώτους μήνες της ζωής του.

Η επίκτητη ενεργητική ανοσία αρχίζει τον 4ο-6ο μήνα της ζωής, όταν αρχίζει να μειώνεται η παθητική ανοσία από τη μητέρα.

Ο συνοπτικός πίνακας δείχνει όλους τους τύπους ανοσίας: τη φυσική (δέρμα, φαγοκυττάρωση, αντιμικροβιακές ουσίες) και την επίκτητη που χωρίζεται σε χυμική και κυτταρική, ενεργητική (φυσική και τεχνητή) και παθητική (φυσική και τεχνητή).

Σημείωση: Η μητέρα προσφέρει στο μωρό της τη δική της ανοσιακή προστασία μέχρι να αναπτύξει τη δική του!

Ομάδες Αίματος - Σύστημα ABO

Οι ομάδες αίματος είναι συστήματα αντιγόνων που βρίσκονται στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων και κληρονομούνται ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Τα δύο σπουδαιότερα συστήματα είναι το ABO και το Rhesus.

Στο σύστημα ABO, τα αντιγόνα που βρίσκονται στα ερυθρά ονομάζονται συγκολλητινογόνα και είναι δύο: Α και Β. Αντίστοιχα, στο πλάσμα υπάρχουν οι συγκολλητίνες αντι-Α και αντι-Β.

Οι συγκολλητίνες είναι αντισώματα που συγκολλούν τα ερυθρά που έχουν το αντίστοιχο αντιγόνο στην επιφάνειά τους. Υπάρχει ένας σημαντικός κανόνας: φυσιολογικά, στο ίδιο άτομο δεν μπορεί να βρίσκεται η αντίστοιχη συγκολλητίνη με το συγκολλητινογόνο των ερυθρών του.

Για παράδειγμα, όταν κάποιος έχει στα ερυθρά του αντιγόνο Α, στον ορό του θα έχει συγκολλητίνη αντι-Β. Αντίστοιχα, όταν έχει αντιγόνο Β, θα έχει αντίσωμα αντι-Α.

Σημείωση: Αυτός ο κανόνας είναι κρίσιμος για την ασφαλή μετάγγιση αίματος!