Η Βασιλεία του Ηρακλείου - Εσωτερικές Αλλαγές

Για να αντιμετωπίσει τις απειλές, το Βυζάντιο δημιούργησε ένα εντελώς νέο σύστημα διοίκησης με τα θέματα. Αρχικά ήταν κινητές στρατιωτικές μονάδες, αλλά γρήγορα εξελίχθηκαν σε σταθερές διοικητικές περιφέρειες με επικεφαλής τον στρατηγό.

Το σύστημα αυτό στηρίχθηκε στους στρατιώτες-αγρότες που είχαν στρατιωτόπια (δηλαδή κτήματα για να συντηρούν άλογο και οπλισμό). Η ιδιοκτησία και η στρατιωτική υποχρέωση περνούσε στον πρωτότοκο γιο, δημιουργώντας μια σταθερή στρατιωτική τάξη.

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: οι στρατιώτες-αγρότες πολεμούσαν με πάθος για τη γη τους, ενισχύθηκε η μικρή και μεσαία ιδιοκτησία, και δημιουργήθηκε μια δυναμική αγροτική τάξη.

Σημαντικό: Ο Λογοθέτης του Δρόμου εξελίχθηκε σταδιακά σε πρωθυπουργό της αυτοκρατορίας, δείχνοντας την εξέλιξη της διοίκησης.

Ο Εξελληνισμός και η Εμφάνιση του Ισλάμ

Μετά το 630, το Βυζάντιο έχασε τις ανατολικές επαρχίες αλλά απέκτησε εθνολογική ομοιογένεια. Τα ελληνικά έγιναν επίσημη γλώσσα αντί των λατινικών, και ο Ηράκλειος άλλαξε τον τίτλο του από "imperator" σε "βασιλεύς πιστός εν Χριστώ".

Στην ίδια περίοδο εμφανίστηκε το Ισλάμ. Ο Μωάμεθ, ένας οδηγός καραβανιών από τη Μέκκα, ίδρυσε τη νέα θρησκεία το 613. Το 622 η Εγίρα (απόδημια στη Μεδίνα) σηματοδότησε την αρχή του ισλαμικού χρονολογικού συστήματος.

Μέσα σε δέκα χρόνια, ο Μωάμεθ ένωσε τις αραβικές φυλές και δημιούργησε τη μουσουλμανική κοινότητα. Το Κοράνιο έγινε το ιερό τους βιβλίο και ο τζιχάντ (ιερός πόλεμος) βασική υποχρέωση.

Προσοχή: Στο Ισλάμ, θρησκεία και κράτος είναι ενιαία (θεοκρατία), με τον Χαλίφη να είναι ταυτόχρονα θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης.

Οι Εικονομαχίες - Η Μεγάλη Σύγκρουση

Η Εικονομαχία (726-843) ήταν μια θρησκευτική και πολιτική σύγκρουση που συγκλόνισε το Βυζάντιο. Οι αυτοκράτορες Λέων Γ' και Κωνσταντίνος Ε' στηρίχθηκαν στις ανεικονικές αντιλήψεις των ανατολικών επαρχιών.

Η αυτοκρατορία βρισκόταν σε βαθιά κρίση: Άραβες λεηλατούσαν τις ακτές, Σλάβοι είχαν εγκατασταθεί στα Βαλκάνια και Βούλγαροι επιτίθονταν. Η στήριξη των θεματικών στρατών της Μικράς Ασίας που ήταν κατά των εικόνων έγινε καθοριστική.

Η αφορμή ήταν ένας καταστροφικός σεισμός μεταξύ Θήρας-Θηρασίας (726) που ερμηνεύτηκε ως θεία οργή. Το 726 ο Λέων Γ' έβγαλε την εικόνα του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη, προκαλώντας οδομαχίες.

Ενδιαφέρον: Η εικονομαχία επηρέασε αρνητικά τις σχέσεις με τη Δύση, καθώς ο πάπας στράφηκε προς τους Φράγκους.

Κορύφωση και Τέλος των Εικονομαχιών

Η εικονομαχία κορυφώθηκε επί Κωνσταντίνου Ε', όταν έγινε ανελέητη εκστρατεία κατά των μοναχών και μοναστηριών. Η σύνοδος της Ιέρειας (754) νομιμοποίησε τις διώξεις καταδικάζοντας τη λατρεία εικόνων.

Το 787, επί Κωνσταντίνου ΣΤ' και Ειρήνης, η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος καταδίκασε την εικονομαχία. Αργότερα, οι Λέων Ε' και Θεόφιλος την αναζωπύρωσαν, αλλά χωρίς την προηγούμενη ένταση.

Τον Μάρτιο του 843, η σύνοδος που συγκάλεσε η Θεοδώρα (μητέρα του Μιχαήλ Γ') με τους συνεργάτες της Βάρδα και Θεόκτιστο, αποφάσισε την αποκατάσταση των εικόνων.

Αυτή η απόφαση σήμανε την οριστική αποτυχία του κράτους να υποτάξει εντελώς στη βούλησή του την Εκκλησία.

Κλειδί: Το 843 θεωρείται το τέλος της εικονοκλαστικής περιόδου και η επιστροφή στη λατρεία των εικόνων.

Σλάβοι, Βούλγαροι και το Φραγκικό Κράτος

Οι σκλαβηνίες ήταν μόνιμες εγκαταστάσεις Σλάβων στα Βαλκάνια που αποτελούσαν αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού. Τον 9ο αιώνα εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια Σέρβων και Κροατών, ενώ άλλες ενσωματώθηκαν στη θεματική διοίκηση του Βυζαντίου.

Το Φραγκικό Κράτος ιδρύθηκε από τον Χλωδοβίκο (δυναστεία Μεροβιγγείων) αλλά μπήκε σε κρίση λόγω εμφυλίων. Η οικονομία υποχώρησε, το εμπόριο μειώθηκε και οι πόλεις παρήκμασαν.

Οι Καρολίδες αναγέννησαν το κράτος: ο Κάρολος Μαρτέλος νίκησε τους Άραβες (732), ο Πιπίνος δημιούργησε το Παπικό Κράτος, και ο Καρλομάγνος έκανε σημαντικές μεταρρυθμίσεις με περιφερειακή διοίκηση και βασιλικούς απεσταλμένους.

Σύνδεση: Η συμμαχία Φράγκων-Πάπα ενίσχυσε τη Δύση έναντι του Βυζαντίου.

Ο Εκχριστιανισμός των Σλάβων

Την περίοδο 843-867 το Βυζάντιο ξεκίνησε συστηματική προσπάθεια εκχριστιανισμού των Σλάβων. Μετά από αποτυχημένη επίθεση των Ρώσων στην Κωνσταντινούπολη (860), στάλθηκαν ιεραπόστολοι στο Ρωσικό Κράτος.

Το 863, οι αδελφοί Κωνσταντίνος (Κύριλλος) και Μεθόδιος από τη Θεσσαλονίκη πήγαν στη Μοραβία. Ο Κύριλλος δημιούργησε το πρώτο σλαβικό αλφάβητο (γλαγολιτικό) και μετέφρασε την Αγία Γραφή, επιτρέποντας λειτουργία στη σλαβική γλώσσα.

Όταν οι Βούλγαροι ζήτησαν ιεραπόστολους από τον Πάπα, το Βυζάντιο αντέδρασε άμεσα. "Έκλεισαν" τα σύνορα και ο ηγεμόνας των Βουλγάρων Βόρης βαφτίστηκε στην Κωνσταντινούπολη (864) με νονό τον αυτοκράτορα, παίρνοντας το όνομα Μιχαήλ.

Επίδραση: Παρότι οι μαθητές των δύο αδελφών εκδιώχθηκαν, το έργο τους είχε τεράστια επιρροή στον σλαβικό κόσμο.

Το Πρώτο Σχίσμα και η Νέα Κοινωνία

Ο Πατριάρχης Φώτιος οργάνωσε τη βουλγαρική Εκκλησία με Έλληνες κληρικούς, αλλά ο Βόρης απογοητεύτηκε και στράφηκε ξανά προς τον Πάπα. Ο Φώτιος αντέδρασε κατηγορώντας τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία για το δόγμα "filioque" (ότι το Άγιο Πνεύμα προέρχεται και από τον Υιό).

Η Σύνοδος του 867 απέρριψε το δόγμα και αναθεμάτισε τον Πάπα Νικόλαο (Πρώτο Σχίσμα). Το 870, η Βουλγαρική Εκκλησία τελικά υπάχθηκε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης.

Από τον 8ο αιώνα, η κοινωνική σύνθεση άλλαξε. Δημιουργήθηκε νέα αριστοκρατία αμειβόμενη για αξιώματα, ενώ από τον 10ο αιώνα αριστοκράτες της γης και αξιωματούχοι συνδέθηκαν με γάμους. Οι βασιλικοί απέκτησαν τεράστια δύναμη στην Κωνσταντινούπολη.

Κοινωνική εξέλιξη: Αναδύθηκε μια εμποροβιοτεχνική μεσαία τάξη που συνέβαλε στην ευημερία του 10ου-11ου αιώνα, εμπορευόμενη πολύτιμα προϊόντα από την Ανατολή.