Διαφωτισμός - Οι ιδέες που άλλαξαν τον κόσμο

Φαντάσου έναν κόσμο όπου η λογική κι όχι η παράδοση καθορίζει τι πιστεύουμε! Αυτό ακριβώς έκανε ο Διαφωτισμός, ένα πνευματικό κίνημα που ξεκίνησε στην Αγγλία του 17ου αιώνα και κορυφώθηκε στη Γαλλία τον 18ο αιώνα.

Οι φιλόσοφοι ή διαφωτιστές (Ρουσό, Βολτέρος, Μοντεσκιέ) είχαν μια κοινή πίστη: η λογική πρέπει να είναι ο μόνος οδηγός μας για να κατανοήσουμε τον κόσμο. Απέρριπταν κάθε αυθεντία και πίστευαν ότι ο άνθρωπος μπορεί να προοδεύει διαρκώς.

Αυτές οι ιδέες δεν ήταν απλώς φιλοσοφικές - ήταν βαθύτατα πολιτικές! Η ανερχόμενη αστική τάξη τις χρησιμοποίησε για να διεκδικήσει τη συμμετοχή της στις πολιτικές αποφάσεις.

Για να θυμάσαι: Τα φυσικά δικαιώματα (ζωή, ιδιοκτησία, ισότητα, ελευθερία) είναι η βάση των σύγχρονων δημοκρατιών!

Ο Τζον Λοκ μας έδωσε τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου: τα άτομα παραχωρούν ορισμένες ελευθερίες στο κράτος για να συμβιώσουν ειρηνικά. Αν το κράτος γίνει τυραννικό, οι πολίτες έχουν δικαίωμα αντίστασης.

Διαφωτισμός - Πολιτικές θεωρίες και πρακτικές εφαρμογές

Οι διαφωτιστές δεν έμειναν στη θεωρία - πρότειναν συγκεκριμένες λύσεις! Ο Μοντεσκιέ εισήγαγε τη διάκριση των εξουσιών: νομοθετική (βουλή), εκτελεστική (κυβέρνηση) και δικαστική (δικαστές). Έτσι καμία εξουσία δεν θα συγκεντρώνει υπερβολική δύναμη.

Ο Ρουσό ήταν πιο ριζοσπάστης - πρότεινε τη γενική βούληση, όπου ο λαός συμμετέχει άμεσα στα κοινά. Στο έργο του "Αιμίλιος" επανάστατησε και την εκπαίδευση: ο δάσκαλος δεν είναι αυθεντία αλλά οδηγός που βοηθά τον μαθητή να ανακαλύψει μόνος του τις απαντήσεις.

Στη θρησκεία, οι διαφωτιστές υιοθέτησαν τον ντεϊσμό και κατήγγειλαν τον φανατισμό της καθολικής εκκλησίας. Μόνο η ανεξιθρησκεία θα απάλλασσε τους ανθρώπους από τη μισαλλοδοξία.

Σημαντικό για εξετάσεις: Η φυσιοκρατία (Κενέ) και ο οικονομικός φιλελευθερισμός (Άνταμ Σμιθ) πρότειναν την ελάχιστη κρατική παρέμβαση στην οικονομία!

Αυτές οι ιδέες δεν έμειναν στα βιβλία - έγιναν το θεωρητικό υπόβαθρο των μεγάλων επαναστάσεων που ακολούθησαν!

Αμερικανική Επανάσταση - Από την κρίση στην ανεξαρτησία

Το 1775, κάτι εκπληκτικό συνέβη: μια χούφτα αποικίες τόλμησε να αντισταθεί στη μεγαλύτερη αυτοκρατορία της εποχής! Η αποικιακή κρίση ξεκίνησε όταν η Αγγλία, μετά τον Επταετή Πόλεμο (1756-1763), επέβαλε νέους φόρους στις 13 αποικίες.

Οι Αμερικανοί αντέδρασαν δραστικά: σταμάτησαν να αγοράζουν αγγλικά προϊόντα και κατέστρεψαν φορτία τσαγιού! Η Αγγλία επέβαλε εμπορικούς περιορισμούς στη Βοστόνη, οπότε οι απόικοι συγκάλεσαν το Κογκρέσο της Φιλαδέλφειας (Σεπτέμβριος 1774).

Η μάχη του Λέξινγκτον (Απρίλιος 1775) σήμανε την οριστική ρήξη. Παράλληλα, διανοούμενοι όπως ο Τόμας Πέιν έγραφαν μαχητικά φυλλάδια βασισμένα στις ιδέες του Διαφωτισμού.

Ημερομηνία-κλειδί: 4 Ιουλίου 1776 - Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας (Τζέφερσον, Φράνκλιν) αντανακλούσε πλήρως τις διαφωτιστικές αρχές!

Η αμερικανική εθνική συνείδηση γεννιόταν καθώς οι άποικοι συνειδητοποιούσαν τα κοινά τους στοιχεία. Οι ιδέες για ελευθερία και δημοκρατία έπαιρναν σάρκα και οστά!

Αμερικανική Επανάσταση - Η νίκη και το πρώτο σύγχρονο σύνταγμα

Ο πόλεμος της ανεξαρτησίας δεν ήταν εύκολος για τους Αμερικανούς! Ο Τζορτζ Ουάσιγκτον αντιμετώπισε αρχικά προβλήματα, αλλά μετά το 1778 όλα άλλαξαν. Οι Αμερικανοί εκμεταλλεύτηκαν έξυπνα τις ευρωπαϊκές αντιθέσεις και συνάσπισαν τη Γαλλία, Ισπανία και Ολλανδία εναντίον της Αγγλίας.

Η μάχη του Γιορκτάουν (Οκτώβριος 1781) έδωσε τη νίκη στους επαναστάτες. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών (1783) αναγνώρισε την ανεξαρτησία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής!

Το σύνταγμα των ΗΠΑ (1787) ήταν επαναστατικό - ισχύει ακόμα σήμερα! Εφάρμοσε πρακτικά τη διάκριση των εξουσιών:

• Κογκρέσο (Γερουσία + Βουλή) για τη νομοθετική εξουσία
• Πρόεδρος για την εκτελεστική (4ετής θητεία, μία επανεκλογή)
• Ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα

Έξυπνη λύση: Στη Γερουσία κάθε πολιτεία έχει 2 εκπροσώπους, στη Βουλή ανάλογα με τον πληθυσμό!

Ο Τζορτζ Ουάσιγκτον έγινε ο πρώτος πρόεδρος (1789) και η πρωτεύουσα πήρε το όνομά του. Οι διαφωτιστικές ιδέες είχαν γίνει πραγματικότητα!

Γαλλική Επανάσταση - Το τέλος του παλαιού κόσμου

Το 1789 η Γαλλία ήταν έτοιμη να εκραγεί! Το παλαιό καθεστώς χώριζε την κοινωνία σε τρεις τάξεις: κλήρος (0,5%), ευγενείς (1,5%) και τρίτη τάξη (98%). Οι δύο πρώτες είχαν προνόμια, η τρίτη τάξη πλήρωνε όλους τους φόρους!

Η αστική τάξη, αν και κυριαρχούσε στην οικονομία, ήταν αποκλεισμένη από την εξουσία. Ο φοβερός χειμώνας του 1788-1789 έφερε πείνα και λεηλασίες.

Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ συγκάλεσε συνέλευση των τάξεων (5 Μάιου 1789) για να επιβάλει νέους φόρους στην τρίτη τάξη. Αντί να συμμορφωθούν, οι αντιπρόσωποί της αυτοανακηρύχθηκαν Εθνική Συνέλευση!

Κρίσιμη στιγμή: 20 Ιουνίου 1789 - Όρκος στο σφαιριστήριο να συντάξουν σύνταγμα!

Η Συντακτική Συνέλευση (9 Ιουλίου 1789) ξεκίνησε το έργο της. Όμως ο βασιλιάς συγκέντρωνε κρυφά στρατό για να τη διαλύσει...

Γαλλική Επανάσταση - Η επανάσταση παίρνει φωτιά

14 Ιουλίου 1789 - μια ημερομηνία που άλλαξε την ιστορία! Όταν οι Παρισινοί μάθαν για τα σχέδια του βασιλιά, κατέλαβαν τη Βαστίλη, το μισητό σύμβολο της απολυταρχίας. Αυτή η μέρα είναι ακόμα εθνική εορτή των Γάλλων!

Η Συντακτική Συνέλευση κατάργησε τα προνόμια (4 Αυγούστου 1789) και ψήφισε τη Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτι (26 Αυγούστου 1789). Βασίστηκε στις αρχές του Διαφωτισμού!

Στη συνέλευση διαμορφώθηκαν τρία πολιτικά ρεύματα από τις θέσεις που κάθονταν:

• Δεξιά: κατά των αλλαγών
• Κέντρο: συνταγματική μοναρχία
• Αριστερά: δημοκρατικό πολίτευμα

Καινοτομία: Γεννήθηκαν οι πολιτικές λέσχες (Ιακωβίνοι, Κορδελιέροι) και πολλαπλασιάστηκαν εφημερίδες και φυλλάδια!

Το πρώτο σύνταγμα της Γαλλίας (1791) καθιέρωσε συνταγματική μοναρχία με διάκριση εξουσιών. Όμως δικαίωμα ψήφου είχαν μόνο όσοι πλήρωναν φόρους!

Γαλλική Επανάσταση - Η ριζοσπαστική φάση

Η δεύτερη φάση (Σεπτέμβριος 1792 - Ιούλιος 1794) ήταν πολύ πιο ριζοσπαστική! Η Συμβατική Συνέλευση, που προέκυψε από καθολική ψηφοφορία, έλαβε τολμηρές αποφάσεις.

Μετά από πρόταση των Ορεινών (έναντι των Γιρονδίνων), κατάργησε τη μοναρχία και εγκαθίδρυσε για πρώτη φορά στην Ευρώπη αβασίλευτη δημοκρατία! Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ και η Μαρία Αντουανέτα αποκεφαλίστηκαν.

Η συνέχιση του πολέμου συσπείρωσε τις ευρωπαϊκές δυνάμεις εναντίον της Γαλλίας. Στο εσωτερικό ξεσπούσαν αντεπαναστατικές εξεγέρσεις και η οικονομική κατάσταση χειροτέρευε.

Η Επιτροπή Δημόσιας Σωτηρίας (Ε.Δ.Σ.) και τα επαναστατικά δικαστήρια ξεκίνησαν την καταστολή. Οι Ιακωβίνοι με επικεφαλής τον Ροβεσπιέρο σχημάτισαν επαναστατική κυβέρνηση.

Αναδιοργάνωσαν τον στρατό, έκαναν τη χριστιανική θρησκεία "λατρεία ανώτατου όντος" και έδωσαν νέα ονόματα στους μήνες!

Η περίοδος της Τρομοκρατίας κόστισε 40.000 ζωές σε όσους θεωρήθηκαν "ύποπτοι"!

Γαλλική Επανάσταση - Το τέλος της Τρομοκρατίας

Παρά κάποια βελτίωση στη ζωή των φτωχότερων στρωμάτων, τα ακραία μέτρα του Ροβεσπιέρου προκάλεσαν αντιδράσεις. Η περίοδος της Τρομοκρατίας είχε φτάσει στα όριά της.

Ο Ροβεσπιέρος βρέθηκε στο στόχαστρο και η Συμβατική Συνέλευση αποφάσισε την εκτέλεσή του μαζί με 20 συνεργάτες του (28 Ιουλίου 1794). Αυτό σήμανε το τέλος της δεύτερης φάσης της επανάστασης.

Η Γαλλική Επανάσταση άλλαξε για πάντα την Ευρώπη και τον κόσμο. Οι αρχές της ελευθερίας, ισότητας και του δικαιώματος εθνικής αυτοδιάθεσης απλώθηκαν παντού.

Για τις εξετάσεις: Θυμήσου τις βασικές ημερομηνίες: 14/7/1789 (Βαστίλη), 26/8/1789 (Διακήρυξη Δικαιωμάτων), 1791 (Σύνταγμα), 28/7/1794 (εκτέλεση Ροβεσπιέρου)!

Αν και η επανάσταση πέρασε από ακραίες φάσεις, οι ιδέες της διαμόρφωσαν τις βάσεις του σύγχρονου δημοκρατικού κόσμου. Οι αρχές που γεννήθηκαν στη Γαλλία θα εμπνεύσουν επαναστάσεις σε όλη την Ευρώπη!

Το Συνέδριο της Βιέννης και η Παλινόρθωση

Μετά την ήττα του Ναπολέοντα, οι νικητές είχαν έναν στόχο: να σβήσουν κάθε ίχνος των επαναστατικών ιδεών! Το Συνέδριο της Βιέννης (Σεπτέμβριος 1814-Ιούνιος 1815) επαναχάραξε τους χάρτες της Ευρώπης.

Οι μεγάλες δυνάμεις επιδίωκαν τρεις βασικούς στόχους: επαναγραφή των συνόρων για βιώσιμη ισορροπία, ανασύσταση της απολυταρχίας και καταστολή των επαναστατικών ιδεών. Στη Γαλλία επέστρεψε η μοναρχία και τα σύνορα επανήλθαν στα όρια του 1789.

Η Ιερή Συμμαχία (Νοέμβριος 1815) ένωσε τη Ρωσία, Αυστρία και Πρωσία σε έναν "ιερό" σκοπό: να σταματήσουν κάθε επαναστατική προσπάθεια. Οι εκθρονισμένοι ηγεμόνες επέστρεψαν στους θρόνους τους.

Εποχή της Παλινόρθωσης (1815-1830): Η περίοδος που οι ευρωπαϊκές δυνάμεις προσπάθησαν να επιστρέψουν στον προεπαναστατικό κόσμο!

Όμως ήταν πλέον αδύνατο να σβηστούν οι αρχές της Γαλλικής Επανάστασης (ελευθερία, ισότητα, εθνική αυτοδιάθεση) από τη συνείδηση των ευρωπαϊκών λαών!

Φιλική Εταιρεία - Η μυστική οργάνωση της ελληνικής ανεξαρτησίας

Το 1814, στην Οδησσό της Ρωσίας, γεννήθηκε μια μυστική οργάνωση που θα άλλαζε την ελληνική ιστορία! Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε από τους Σκουφά, Τσακάλωφ, Ξάνθο και Αναγνωστόπουλο με έναν στόχο: την προετοιμασία ένοπλου αγώνα για την ελληνική ανεξαρτησία.

Σε αντίθεση με προηγούμενες οργανώσεις που εστίαζαν στην παιδεία, οι Φιλικοί έθεταν πρώτο στόχο την επανάσταση! Όμως αντιμετώπιζαν τεράστιες δυσκολίες: ο ελληνισμός ήταν διάσπαρτος, έπρεπε να δρουν μυστικά και να υπερνικήσουν τους δισταγμούς των Ελλήνων.

Η οργάνωσή τους μιμιόταν μυστικές εταιρείες όπως οι καρμπονάροι. Τα μέλη ορκίζονταν πίστη, χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα και κρυπτογραφικό αλφάβητο. Η τιμωρία για προδοσία ήταν ο θάνατος!

Στρατηγική αλλαγή: Αρχικά απευθύνονταν σε πλούσιους εμπόρους για χρηματοδότηση, αλλά μετά το 1817-1818 στράφηκαν σε όλες τις κοινωνικές ομάδες!

Τους ευνοούσαν τα εσωτερικά προβλήματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η διάδοση των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης και το ώριμο πλέον αίτημα για ανεξάρτητο ελληνικό κράτος.