Σημειώσεις Βιολογίας για τη Β’ Λυκείου - Κεφάλαιο 1

Τι είναι οι μικροοργανισμοί και πώς επιδρούν στην υγεία μας

Φαντάσου οργανισμούς τόσο μικρούς που χρειάζεσαι μικροσκόπιο για να τους δεις! Οι μικροοργανισμοί ή μικρόβια έχουν μέγεθος μικρότερο από 0,1mm και είναι παντού στο περιβάλλον μας.

Όταν κάποιοι από αυτούς αποφασίσουν να ζήσουν μέσα σε έναν άλλο οργανισμό, τους λέμε παράσιτα. Ο οργανισμός που τους «φιλοξενεί» - όπως εμείς - ονομάζεται ξενιστής.

Μην ανησυχείς όμως! Μόνο ένα μικρό μέρος των μικροοργανισμών είναι παθογόνοι (δηλαδή προκαλούν ασθένειες). Οι περισσότεροι βοηθούν στην αποδόμηση της νεκρής οργανικής ύλης ή μας βοηθούν να παράγουμε χρήσιμες ουσίες.

Ένα τέλειο παράδειγμα είναι το βακτήριο E.coli που ζει φυσιολογικά στο έντερό μας. Παράγει βιταμίνη Κ και βοηθά στην άμυνα του οργανισμού μας. Αν όμως αυξηθεί υπερβολικά ή μεταναστεύσει σε άλλα όργανα, τότε γίνεται δυνητικά παθογόνο.

💡 Σημαντικό: Οι περισσότεροι μικροοργανισμοί είναι φίλοι μας, όχι εχθροί!

Οι κατηγορίες των παθογόνων μικροοργανισμών

Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί χωρίζονται σε τέσσερις βασικές κατηγορίες που πρέπει να ξέρεις. Κάθε μια έχει τα δικά της χαρακτηριστικά και προκαλεί διαφορετικά προβλήματα.

Οι ιοί είναι οι πιο απλοί αλλά και οι πιο ύπουλοι. Δεν είναι καν πραγματικά ζωντανοί οργανισμοί - είναι ακυτταρικές, μη αυτοτελείς μορφές ζωής που χρειάζονται άλλα κύτταρα για να επιβιώσουν.

Τα πρωτόζωα είναι μονοκύτταροι ευκαρυωτικοί οργανισμοί που κινούνται με ψευδοπόδια, βλεφαρίδες ή μαστίγια. Αναπαράγονται με διχοτόμηση και περιλαμβάνουν επικίνδυνα είδη όπως το πλασμώδιο και η ιστολυτική αμοιβάδα.

Οι μύκητες μπορεί να είναι μονοκύτταροι ή πολυκύτταροι και αποτελούνται από υφές. Ζουν παντού - στο έδαφος, το νερό, τον αέρα - και αναπαράγονται με διχοτόμηση ή εκβλάστηση. Οι πιο γνωστοί παθογόνοι μύκητες προκαλούν μυκητιάσεις όπως η Candida albicans.

💡 Tip εξετάσεων: Θυμήσου ότι κάθε κατηγορία έχει διαφορετικό τρόπο αναπαραγωγής και δομή!

Τα βακτήρια - οι προκαρυωτικοί μικροοργανισμοί

Τα βακτήρια είναι προκαρυωτικοί οργανισμοί με απίστευτα ενδιαφέρουσα δομή και λειτουργία. Έχουν τρία βασικά σχήματα: σφαιρικό, ραβδοειδές και ελικοειδές - εύκολο να τα θυμηθείς!

Το γενετικό τους υλικό (DNA) βρίσκεται στην πυρηνική περιοχή και διαθέτουν επιπλέον μικρότερα μόρια DNA που λέγονται πλασμίδια. Η πλασματική μεμβράνη περιβάλλεται από κυτταρικό τοίχωμα, ενώ μερικά έχουν και μια επιπλέον κάψα.

Αναπαράγονται εκπληκτικά γρήγορα - κάθε 20 λεπτά με διχοτόμηση! Όταν οι συνθήκες γίνονται δύσκολες, μετατρέπονται σε ενδοσπόρια - αφυδατωμένα κύτταρα με ανθεκτικά τοιχώματα που μπορούν να επιβιώσουν για χρόνια.

Στη βιολογία, για να θεωρηθεί μια ασθένεια λοιμώδης, πρέπει να πληροί τα κριτήρια του Koch: ο μικροοργανισμός να ανιχνεύεται στους ασθενείς, να μπορεί να καλλιεργηθεί στο εργαστήριο, και να προκαλεί την ίδια ασθένεια σε πειραματόζωα.

💡 Θυμήσου: Μόλυνση = είσοδος παθογόνου, Λοίμωξη = εγκατάσταση και πολλαπλασιασμός!

Πώς επιδρούν και μεταδίδονται οι παθογόνοι μικροοργανισμοί

Τα βακτήρια μας βλάπτουν κυρίως μέσω των τοξινών - δηλητηριωδών ουσιών που παράγουν. Υπάρχουν δύο τύποι: οι ενδοτοξίνες που βρίσκονται στο κυτταρικό τοίχωμα και προκαλούν πυρετό, και οι εξωτοξίνες που εκκρίνονται και διασπείρονται με το αίμα.

Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί μεταδίδονται με πολλούς τρόπους που πρέπει να προσέχεις: μέσω τροφής και νερού, επαφή με μολυσμένα ζώα ή άτομα, και μέσω σταγονιδίων από βήχα ή φτάρνισμα.

Εισέρχονται στον οργανισμό από ασυνέχειες του δέρματος (πληγές) ή μέσω των βλεννογόνων που υπάρχουν σε κοιλότητες του σώματος.

Η προστασία είναι απλή αλλά αποτελεσματική: τήρηση κανόνων υγιεινής, συχνό πλύσιμο χεριών, καλό πλύσιμο φρούτων και λαχανικών, παστερίωση του γάλακτος (θέρμανση στους 62°C για μισή ώρα) και χλωρίωση του νερού. Για την αποφυγή σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων, απαραίτητη είναι η χρήση προφυλακτικού.

💡 Πρακτικό tip: Το απλό πλύσιμο χεριών είναι ο καλύτερος τρόπος προστασίας!

Τα αντιβιοτικά - όπλα κατά των μικροοργανισμών

Τα αντιβιοτικά είναι χημικές ουσίες με αντιμικροβιακή δράση που παράγονται από βακτήρια, μύκητες και φυτά. Το πιο διάσημο, η πενικιλίνη, ανακαλύφθηκε το 1929 από τον Φλέμινγκ όταν παρατήρησε ότι ένας μύκητας Penicillium είχε σκοτώσει βακτήρια στην καλλιέργειά του.

Τα αντιβιοτικά δρουν στοχευμένα: παρεμποδίζουν τη σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος, αναστέλλουν αντιδράσεις του μεταβολισμού, παρεμβαίνουν στη λειτουργία του γενετικού υλικού, ή διαταράσσουν την πλασματική μεμβράνη των μικροοργανισμών.

Έχουν τρεις σημαντικές ιδιότητες: βλάπτουν μόνο τους μικροοργανισμούς και όχι τα ανθρώπινα κύτταρα, δρουν σε βακτήρια, μύκητες και πρωτόζωα αλλά όχι σε ιούς (γιατί δεν έχουν μεταβολικό μηχανισμό), και η αλόγιστη χρήση τους δημιουργεί ανθεκτικά στελέχη βακτηρίων.

💡 Σημαντικό: Τα αντιβιοτικά δεν δρουν στους ιούς - γι' αυτό δεν παίρνουμε αντιβιοτικά για κρυολόγημα!

Σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα (ΣΜΝ)

Τα ΣΜΝ είναι νοσήματα που μεταδίδονται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή και μπορούν να προκαλέσουν στειρότητα, νοσηρότητα και ακόμη και θάνατο. Είναι ένα σοβαρό θέμα δημόσιας υγείας που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως.

Μεταδίδονται με τρεις βασικούς τρόπους: σεξουαλική επαφή, μέσω αίματος ή παραγώγων του (όπως μολυσμένες σύριγγες), και από μολυσμένη μητέρα στο έμβρυο κατά την εγκυμοσύνη.

Τα πιο συνηθισμένα ΣΜΝ προέρχονται από όλες τις κατηγορίες μικροοργανισμών. Βακτήρια προκαλούν σύφιλη και γονοκοκκική ουρηθρίτιδα. Ιοί προκαλούν έρπητα, AIDS και ηπατίτιδα Β και C. Πρωτόζωα προκαλούν λοίμωξη από τριχομονάδα, ενώ μύκητες όπως η κάντιντα προκαλούν επίσης λοιμώξεις.

💡 Πρόληψη: Η χρήση προφυλακτικού και η ενημέρωση είναι οι καλύτεροι τρόποι προστασίας από τα ΣΜΝ!